Câu chuyện của đầu thế kỷ 19, tại vùng quê yên bình, lặng lẽ khép mình bên dòng sông Cẩm Lệ. Nơi đó, có một người phụ nữ nghèo hiền lành dòng họ Huỳnh Đức, người đã tần tảo gánh vác, chăm sóc gia đình để chồng con toàn tâm đèn sách. Năm đó, Triều đình Huế mở hội khoa thi. Nhưng vì gia cảnh nghèo khó, đường lên Kinh lại xa xôi hiểm trở, lộ phí phòng thân thì thiếu thốn trăm bề. Với tấm lòng thương yêu vô hạn, xót xa khi nghĩ đến cảnh chồng con phải chịu đói rét trên đường về Kinh. Bà đã nghĩ đến việc làm nên một món ăn thật ngon từ các sản vật của địa phương, mang hương vị đặc trưng của quê hương và có thể để dành được lâu. Đó chính là khởi nguyên của chiếc bánh khô mè.

Sau đó, chiếc bánh khô mè theo chân người chồng đến tay các quan viên và sỹ tử ở kinh thành Huế, họ dùng thử và đều bị chinh phục trước tấm chân tình cũng như cái hương vị độc đáo, thơm ngon trọn vị của nó. Có vị đại quan, sau khi thưởng thức bánh khô mè đã hết lời khen ngợi rằng “Đây chính là loại bánh xưa nay hiếm, thật xứng tầm “đệ nhất danh bính”,  nhìn tuy mộc mạc nhưng khi ăn vào thì lại “đánh thức” được cả ngũ quan của thực khách”.

Trong những năm kháng chiến trường kỳ chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ xâm lược, bánh khô mè là đồng hành cùng các cán bộ chiến sĩ cách mạng của chúng ta trong quá trình thực hiện nhiệm vụ tại vùng đất Quảng Đà năm xưa. Chiếc bánh đã trở thành lương khô phục vụ cho Bộ đôi ta trong những chuyến hành quân đêm ngày nơi rừng sâu nước độc, là lương thực dự trữ cho cán bộ nằm vùng, đặc sản của ngày Tết giữa những trại dã chiến, là tiếp tế cứu đói cho hàng ngàn cán bộ, chiến sĩ, cơ sở Cách mạng của huyện Hòa Vang và một số địa phương thuộc tỉnh Quảng Nam-Đà Nẵng (cũ) bị giặc bắt giữ, tra tấn đánh đập tại đồn trú đầu cầu Cẩm Lệ. Cho đến nay, chiếc bánh khô mè trở thành lễ vật, sự tri ân sâu sắc, lòng tưởng nhớ của hậu thế trong những dịp kỷ niệm 27/7, những ngày giỗ liệt sỹ, cán bộ cách mạng bị địch giết hại dã man, chôn vùi trong các hố chôn tập thể tại di tích đồn trú đầu cầu Cẩm Lệ (1946-1954).

Nguyên liệu chính của đặc sản bánh khô mè từ những thức bình dị, gồm hỗn hợp bột gạo - nếp, mè, đường. Người làm bánh sẽ pha bột gạo với bột nếp, sau đó cho bột vào khuôn để tạo hình rồi hấp cách thủy và nướng. Sau khi đã chín vàng, bánh được nhúng với một lớp đường mía non rồi lăn qua mè hoặc nếp rang. Sản phẩm bánh đạt yêu cầu phải có ruột xốp giòn, thơm mùi mè và nếp rang, ngọt vị đặc trưng của mía non, lớp đường mía bên trong dẻo sánh có thể kéo được thành sợi khi bẻ bánh.

Nguyên liệu chính là hỗn hợp bột gạo - nếp, mè, đường. Người làm bánh sẽ pha bột gạo với bột nếp, sau đó cho bột vào khuôn để tạo hình...
 

...rồi hấp cách thủy và nướng.

Tiếp đó, bánh được nhúng với một lớp đường mía non.

Tiếp đó, bánh được nhúng với một lớp đường mía non.
 

Bánh khô mè Cẩm Lệ là món bánh đánh thức được cả ngũ quan của thực khách với lớp áo màu trắng vàng của đường thắng, của mè. Bóc chiếc giấy gói ra, người dùng sẽ ngửi được ngay hương thơm lừng của mè rang, của gừng. Bánh có vị ngọt của đường, bùi của bột nếp, chút béo của mè rang, cay thơm của gừng và quế. Bánh mè ngon phải vừa đạt độ mềm, cứng, xốp, giòn và khi ăn tạo nên tiếng vỡ rào rạo. 

Đối với người Đà Nẵng, bánh khô mè là sản phẩm không thể thiếu ở mỗi gia đình, đặc biệt là vào các dịp lễ hội, Tết Nguyên đán, hiếu hỷ. Ngày nay, nhiều du khách đến Đà thành đều tìm mua bánh khô mè về làm quà biếu người thân, bạn bè. 

--------------------------------------------------------------------