Ngày trước, khi cuộc sống còn nhiều thiếu thốn, khoai lang là nguồn lương thực chính của không ít gia đình Quảng Trị. Ngoài việc luộc ăn thay cơm, người dân còn phơi khô khoai để dùng dần, gọi là khoai xéo. Trong bối cảnh thiên tai, bão lũ thường xuyên khiến mùa màng mất trắng, khoai deo ra đời như một cách “cứu đói” đầy sáng tạo. Những lát khoai khô, cứng nhưng để được lâu, có thể ăn dần qua ngày, giúp người dân vượt qua những tháng năm gian khó.

Nguyên liệu làm khoai deo là khoai lang đỏ trồng trên vùng đất cát ven biển, trong đó nổi tiếng nhất là khu vực xã Ninh Châu (Quảng Trị). Nhờ thổ nhưỡng đặc biệt, khoai nơi đây có vị ngọt đậm, bùi và thơm hơn khoai trồng ở nhiều vùng khác. Củ khoai thon dài, chắc ruột, tích tụ nhiều tinh bột và đường tự nhiên, yếu tố quyết định chất lượng khoai deo thành phẩm.

Quy trình làm khoai deo đòi hỏi sự kiên nhẫn và phụ thuộc nhiều vào thời tiết. Sau khi thu hoạch, khoai không được chế biến ngay mà đem phơi nắng nhẹ khoảng hai giờ, rồi ủ trong bóng râm, che phủ cẩn thận suốt khoảng 10 ngày. Công đoạn ủ giúp khoai “xuống nước”, giảm độ căng mọng, đồng thời chuyển hóa tinh bột thành đường, tạo nên vị ngọt tự nhiên. Trong suốt thời gian này, khoai phải được bảo quản nơi khô ráo; chỉ cần sơ suất để khoai mọc mầm là coi như hỏng cả mẻ.

Khoai tươi được phơi nắng rồi ủ trong chăn bông nhiều ngày...

 Sau đó mang đi luộc chín

Khi khoai đã đạt độ “chín” trong ủ, người dân đem rửa sạch, luộc vừa tới rồi xắt thành từng lát mỏng theo chiều dọc. Những lát khoai tiếp tục được phơi dưới nắng gắt trên nền cát, bên dưới lót cây rười, một loài cây đặc trưng của vùng cát để khoai không dính và giữ được độ thoáng. Khoai phải phơi liên tục từ 10 đến 12 nắng cho đến khi miếng khoai săn lại, chuyển sang màu cánh gián óng ả. Tính từ lúc khoai còn tươi đến khi thành phẩm, toàn bộ quá trình kéo dài gần một tháng, chỉ cần gặp mưa giữa chừng là công sức có thể đổ sông đổ biển.

Sau khi luộc chín, khoai được tách vỏ và cắt thành lát cho lên khay phơi

Khi khoai khô lại có màu đỏ cam, dẻo dai là lúc thu hoạch được

Ai lần đầu thưởng thức khoai deo cũng dễ bất ngờ bởi độ cứng của miếng khoai. Khoai deo không ăn vội; phải chậm rãi nhấm nháp, để lát khoai mềm dần trong miệng. Khi ấy, vị dẻo quánh như mạch nha hòa cùng cái ngọt thanh tự nhiên lan tỏa, để lại cảm giác rất riêng, mộc mạc mà sâu lắng, như chính con người và vùng đất Quảng Trị. Từ món ăn chống đói năm nào, khoai deo hôm nay đã trở thành đặc sản được nhiều du khách tìm mua, mang theo cả hương nắng gió miền Trung trong từng miếng khoai dẻo dai.