Đền thờ chính là công trình trung tâm được xây dựng theo kiến trúc truyền thống. Đền có 3 gian 2 chái, mái lợp ngói mũi hài, các đầu đao cong vút. Toàn bộ hệ thống cột kèo được làm bằng gỗ lim quý, chạm trổ tinh xảo với các họa tiết tứ linh, tứ quý, hoa lá cách điệu mang đậm bản sắc nghệ thuật thời Lê - Mạc. Bước vào bên trong đền, không gian trang nghiêm với bài trí trang trọng. Chính giữa là bệ thờ lớn đặt tượng Trạng trình Nguyễn Bỉnh Khiêm trong tư thế ngồi thiền định, phía trước có án thư và bút nghiên. Hai bên là các bài vị thờ song thân và gia quyến. Trên các bức hoành phi, câu đối là những dòng chữ Hán ca ngợi công đức, tài năng và đạo đức của ông.

Khuôn viên trước và sau đền

 

 

Qua cổng tam quan là khu đền thờ Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm được xây trên nền diện tích 4 ha sau khi ông qua đời. Đền thờ được thiết kế dựa trên nền nhà cũ của ông và đặt ngay chính giữa là tượng và bài vị của Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm

 

 

 

   

 

Chính giữa là tượng và bài vị của Trạng trình Nguyễn Bỉnh Khiêm

 

 

Tượng ông Nguyễn Bỉnh Khiêm được làm bằng gỗ, mặc áo rồng vua ban, mũ cánh chuồn và ngồi trên ngai uy nghiêm

 

Nhà bia là nơi lưu giữ nhiều tư liệu quý về cuộc đời, sự nghiệp của danh nhân văn hóa lỗi lạc Nguyễn Bỉnh Khiêm. Khu vực này, có tấm bia đá khắc bài "Bạch Vân am ký" do chính tay ông viết, kể về việc dựng am Bạch Vân và những năm tháng ở ẩn, dạy học. Khu vườn tùng, bách rộng lớn với những cây cổ thụ hàng trăm năm tuổi tạo nên không gian thanh tịnh. Đây chính là nơi ông thường ngồi thiền, ngâm thơ, tiếp khách và dạy học. Học trò của ông có đến hàng ngàn, sau đều là người có danh tiếng, đỗ đạt cao như Phùng Khắc Khoan, Nguyễn Quyện, Đinh Thời Trung, Nguyễn Dữ... Trải qua nhiều thăng trầm của lịch sử, Am Bạch Vân bị hư hỏng nặng. Năm 2004, công trình được tu sửa, hệ thống khung dựng trên 04 bộ vì, 24 cột và mặt bằng hình chữ “nhất”, 03 gian. Hoa văn trang trí gồm các đề tài như hoa văn lá lật trên má các con rường, má câu đầu, trụ đấu hoa sen, bẩy hiên chạm bong kênh lá cách điệu hình rồng… 

 

Khu vực sân Am Bạch Vân có quần thể tượng tái hiện sinh động cảnh thầy mở lớp dạy học. Có cả tượng học trò của cụ sau khi truyền lại về vấn đề an ninh và tượng của các quan đại diện cho triều đình đã đến hỏi ý kiến ​​ông.

Tương tự Am Bạch Vân, quán Trung Tân cũng được dựng nên sau khi Trạng Trình cáo quan về quê dạy học. Năm 1742, Vũ Phương Đề đến thăm, nơi đây chỉ còn tấm bia cũ nhưng không thể đọc được chữ. Đến năm 1777, La sơn Phu tử Nguyễn Thiếp đến thăm làng Trung Am, nơi đây đã có bài ngũ ngôn đề “Am, bia đều mất hết/ Man mác dòng Tuyết giang”. Như vậy, từ 1742 – 1777, quán Trung Tân đã không còn. Năm 2001, công trình này được dựng lại bên bến đò Hàn với tổng diện tích là 905.5m², 3 gian.

Tháp bút Kình thiên có tổng diện tích lên tới 845.5m². Tương truyền, công trình này do học trò của cụ Nguyễn Bỉnh Khiêm xây dựng cách đây hơn 400m nhằm ca ngợi tài năng thiên bẩm của thầy giống như cột chống trời. Qua năm tháng, gò đất bị bào mòn, tháp bút bị đổ nát. Đến thời Nguyễn, công trình này được dựng lại theo kiểu 2 tầng 8 mái, lòng tháp để rỗng, bên trong có đặt bát hương, cửa tháp đắp các vế câu đối.

Năm 2010, đền thờ thân phụ và thân mẫu Nguyễn Bỉnh Khiêm được khởi công xây dựng với mặt chính hình chữ “công”, gồm ống muống, tiền tế, 2 tòa Giải vũ, hậu cung và Nam – Bắc môn. Tất cả các hạng mục đều được thiết kế theo lối kiến trúc truyền thống với các bộ vì gỗ, khung dạng “chồng rường giá chiêng”, “vì ván mê”, “chồng rường trụ trốn”, trang trí trên cấu kiện với các đề tài hoa sen, hoa dây lá lật, mái lợp ngói vảy…

 

 

Phía sau đền thờ là nơi thờ thân phụ, thân mẫu của Trạng Trình

Tượng Nguyễn Bỉnh Khiêm nặng 8.5 tấn, cao 5.7m. Tác phẩm này được tạc từ đá granite trong tư thế ngồi, trái cầm cuốn sách, tay phải cầm bút và mặc y phục nhà nho. Hai bên tượng là 2 bức phù điêu, mỗi bức dài hơn 20m, cao hơn 5m. Bức bên trái mô tả những giai đoạn lịch sử của địa phương, bức bên phải mô tả cuộc đời, sự nghiệp của Nguyễn Bỉnh Khiêm. Phía trước tượng là một quảng trường lớn - đây là nơi tổ chức lễ hội hàng năm, đồng thời là khu vực diễn ra các sự kiện lớn của thành phố hoa phượng đỏ.

Tượng Nguyễn Bỉnh Khiêm nặng 8.5 tấn, cao 5.7m được làm hoàn toàn bằng đồng đặt tại khu vực quảng trường - nơi thường diễn ra các lễ hội quan trọng trong khu vực

Hai bên tường là 2 bức phù điêu lớn với những nét điêu khắc tinh xảo của các nghệ nhân dựng lên những thước phim sống động về thăng trầm trong cuộc đời danh nhân văn hóa Nguyễn Bỉnh Khiêm

Hiện nay, đền Trạng trình đang lưu giữ một số đồ vật có giá trị lịch sử cao với niên đại từ thế kỷ XVII – đầu thế kỷ XX như bát bửu, bản chúc, long ngai, câu đối, bài vị, đại tự… Trong đó, đáng chú ý nhất phải kể đến bát hương gốm men vàng nâu (thế kỷ XVIII); bia đá “Từ vũ bi ký…” thời Lê Trung Hưng, năm Vĩnh Hựu thứ hai (1736) có nhiều chữ đã bị mờ, không đọc được toàn văn, nội dung nói về việc dựng lại đền Nguyễn Bỉnh Khiêm vào năm 1736… Bên cạnh đó, đền còn có một khối đá xanh hình chữ nhật, bên trên có khắc 3 chữ Hán “Trường Xuân Kiều”. Tương truyền, 3 chữ Hán này do đích thân Nguyễn Bỉnh Khiêm viết nhằm khuyến khích người dân xây cầu.

Đền thờ Nguyễn Bỉnh Khiêm hiện đang lưu giữ nhiều cổ vật quý 

Lễ hội đền Trạng Trình được tổ chức từ ngày 27 – 29 tháng 11 âm lịch hàng năm với những nghi thức như Cáo yết, Rước văn, lễ Mộc dục. Bên cạnh đó, nhiều chương trình văn hoá nghệ thuật của địa phương như múa tứ linh, đua thuyền, đấu vật, múa rối cạn, cờ tướng, pháo đất, đu sòng/đu tiên, rối nước cũng được tổ chức trong lễ hội.

Với những giá trị đặc biệt tiêu biểu, năm 1991, Đền thờ Trạng trình Nguyễn Bỉnh Khiêm tại thôn Trung Am, xã Lý Học, huyện Vĩnh Bảo, thành phố Hải Phòng (nay là xã Nguyễn Bỉnh Kiêm, TP.Hải Phòng) đã được Nhà nước công nhận là di tích cấp quốc gia. Đến năm 2015, đền thờ được Thủ tướng Chính phủ xếp hạng là di tích quốc gia đặc biệt (tại Quyết định số 2367/QĐ-TTg ngày 23/12/2015). Năm 2019, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận Lễ hội Đền thờ Trạng Trình là Di sản Văn hóa phi vật thể quốc gia.

Trải qua nhiều thế kỷ, nơi đây vẫn gìn giữ những tư liệu quý giá về cuộc đời và sự nghiệp của Nguyễn Bỉnh Khiêm, đồng thời phản ánh sâu sắc những giá trị văn hóa, tư tưởng và tri thức mà ông để lại. Ngày nay, đền thờ Trạng trình Nguyễn Bỉnh Khiêm đã trở thành một di sản quý báu, góp phần lưu giữ, phát huy tinh thần học vấn, đạo đức và tầm nhìn uyên thâm của bậc hiền triết, truyền cảm hứng cho các thế hệ mai sau.