Kỳ Anh là địa đạo lớn thứ ba của cả nước, sau địa đạo Củ Chi (TP. Hồ Chí Minh) và địa đạo Vịnh Mốc (Quảng Trị). Đến với mảnh đất Quảng Nam (nay là Đà Nẵng) anh hùng, nơi ghi dấu biết bao chiến công oanh liệt của dân tộc Việt Nam.

Địa đạo Kỳ Anh được xây dựng từ đầu năm 1965-1969 với chiều dài là 32 km nằm quanh co khúc khuỷu trải rộng trên địa bàn thôn Thạch Tân và Thôn Vĩnh Bình, mắt xích quan trọng nằm tại Đình Thạch Tân với tập hợp nhiều điểm chiến lược quan trọng

Trong bối cảnh cuộc chiến tranh diễn ra vô cùng khốc liệt, đặc biệt là tại vùng cát trắng ven biển Tam Kỳ, việc xây dựng một hệ thống công sự ngầm là yêu cầu sống còn để bảo vệ lực lượng cách mạng và người dân. Từ tháng 5/1965, với quyết tâm “một tấc không đi, một ly không rời”, quân và dân Kỳ Anh (sau này là xã Tam Thăng) đã bắt tay vào đào địa đạo. Việc đào hầm được thực hiện hoàn toàn bằng những dụng cụ thô sơ như cuốc, xẻng, xà beng, và được thực hiện một cách bí mật, khẩn trương, chủ yếu vào ban đêm. Lực lượng tham gia không chỉ có bộ đội, du kích mà còn có đông đảo phụ nữ, nông dân và thanh thiếu niên. Trong gần 4 năm, dưới sự lãnh đạo của đồng chí Nguyễn Bá và Trần Minh Tuân, nhân dân Kỳ Anh cũng đã tạo được cho mình một địa đạo bí mật để giúp quân và ta dân hoạt động dễ dàng hơn. 

Nằm phía trên điểm chốt của di tích là khu Đình Thạch Tân được xây dựng theo kiểu trúc nhà rường với 3 gian 2 chái; kết cấu chồng rường giả thủ, phía trên là lớp ngói xưa mang đậm dấu nét của thời gian. Bên trong còn là nơi thờ những vị tiền hiền và liệt sĩ, bà mẹ Việt Nam anh hùng trong cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước của quân và dân Kỳ Anh. 

Nằm phía trên hệ thống Địa đạo Kỳ Anh là khu Đình Thạch Tân, đây là nơi thờ những vị tiền hiền và liệt sĩ, bà mẹ Việt Nam anh hùng trong cuộc kháng chiến của quân dân nơi đây

Hệ thống địa đạo Kỳ Anh có tổng chiều dài lên tới 32km, chạy dài qua hai thôn Thạch Tân và Vĩnh Bình, len lỏi dưới những ngôi nhà dân, lùm cây, giếng nước và thậm chí cả dưới nền ngôi đình làng Thạch Tân cổ kính. Với cấu trúc hình ô bàn cờ, quanh co uốn khúc, địa đạo có nhiều ngõ ngách, giúp dễ dàng ẩn nấp và chiến đấu. Chiều cao chỉ khoảng 0,8 – 1m và rộng 0,5 – 0,8m, đủ cho một người di chuyển. Các miệng hầm được ngụy trang tài tình dưới những đống rơm, gốc tre, hay trong các giếng làng, khiến địch khó lòng phát hiện. Chính vì được xây dựng và bảo vệ bởi cả cộng đồng, địa đạo Kỳ Anh còn được mệnh danh là “địa đạo trong lòng dân”.

Bên dưới ngôi đình là khu địa đạo hình ô bàn cờ, quanh co uốn khúc và nhiều ngách

 

Lối ra vào của địa đạo cũng được thiết kế kín đáo và ngụy trang cẩn thận trong các gian bếp, chuồng bò, bụi tre, khu mương của nhà dân.

 

Căn hầm chỉ huy nằm dưới mặt đất được nguỵ trang cẩn thận, đổ bê tông chắc chắc và an toàn. Nơi đây là nơi giao thông của toàn bộ khu địa đạo với 4 con đường thông với bên ngoài và các căn hầm khác.

 

Ngoài khu địa đạo, quân và dân Kỳ Anh cũng thiết lập một điểm theo dõi và giám sát quân địch nằm trên cây rõi cổ thụ của khu làng. Theo lời kể của ông Ta, tương truyền khi ông bà người dân Kỳ Anh đến nơi đây, cây cổ thụ này đã tồn tại. Vì nó rất cao mà cứ điểm quân địch cũng không ở quá xa nên nơi đây cũng trở thành 'con mắt' của các chiến sĩ cách mạng. 

Địa đạo là thành trì vững chắc giúp quân và dân Kỳ Anh trụ bám đánh địch mỗi khi chúng càn quét, bảo tồn lực lượng, tổ chức phản công và giữ vững địa bàn. Đồng thời là nơi ẩn nấp của các cán bộ bám trụ sát dân, nắm chắc từng địa bàn được phân công phụ trách, đáp ứng được yêu cầu đánh địch, bảo tồn lực lượng. Địa đạo Kỳ Anh cũng là nơi tổ chức sơ cấp cứu thương binh, nơi tiếp tế lương thực cho lực lượng vũ trang quân khu, tỉnh đội góp phần lập chiến công hiển hách oai hùng.

Sau chiến tranh, địa đạo bị hư hỏng và sụt lún theo thời gian. Tuy nhiên, nhận thấy giá trị lịch sử to lớn, chính quyền địa phương đã nhiều lần tiến hành trùng tu, tôn tạo. Đặc biệt, vào dịp Festival Di sản Quảng Nam lần thứ VI năm 2017, địa đạo Kỳ Anh đã được khôi phục và đưa vào khai thác du lịch. Việc này không chỉ giúp bảo tồn di sản mà còn mở ra một hướng đi mới cho du lịch nông thôn tại địa phương.

Năm 1997, Bộ Văn hóa – Thông tin (nay là Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) đã công nhận Địa đạo Kỳ Anh là di tích lịch sử cách mạng cấp Quốc gia. Đây không chỉ là niềm tự hào của người dân Quảng Nam lúc bấy giờ mà còn là di sản quý báu của cả dân tộc. Địa đạo Kỳ Anh, cùng với địa đạo Vĩnh Mốc (Quảng Trị) và địa đạo Củ Chi (TP. Hồ Chí Minh), được xem là một trong ba hệ thống địa đạo lớn và quy mô nhất Việt Nam. Những chiến công oanh liệt đã đi vào lịch sử, và di tích này là minh chứng sống động cho tinh thần chiến đấu kiên cường, bất khuất của nhân dân Việt Nam.