Trong kháng chiến chống Mỹ, Quảng Bình (nay là Quảng Trị) trở thành điểm trung chuyển chiến lược của tuyến hậu cần Trường Sơn. Nơi đây không chỉ là hậu phương vững chắc, mà còn là trung tâm tập kết vũ khí, lương thực, thuốc men để chi viện cho chiến trường miền Nam. Trên địa bàn có ba tổng kho lớn, trong đó Tổng kho NH (còn được bộ đội và người dân gọi bằng nhiều cái tên như Hang Tổng kho NH hay Hang Bảy tầng) tại Phong Nha được xem là quan trọng bậc nhất.

Khi tuyến đường 20 Quyết Thắng được mở để nối liền miền Bắc với mặt trận phía Nam qua đất Lào, vị trí Km12 nhanh chóng trở thành điểm nóng bị đánh phá dữ dội. Tại Km12, giữa đạn bom mịt mù, bộ đội phát hiện một hang đá sâu trong lòng núi. Đó chính là nơi khởi đầu cho hành trình xây dựng nên một tổng kho chiến lược đặc biệt bậc nhất lúc bấy giờ.

Vào năm 1965, nhiệm vụ cải tạo hang động được giao cho Binh trạm 14. Không có bản vẽ kỹ thuật, không có máy móc hiện đại, dưới mưa bom bão đạn, từng bao xi măng, từng thúng cát và từng viên đá được gùi thủ công qua rừng sâu núi thẳm. Cựu chiến binh Nguyễn Chiến Thắng kể lại rằng, có những lúc anh em bộ đội phải luồn lách qua từng bụi rậm, vượt qua những đoạn đường hiểm trở để vận chuyển vật liệu xây dựng vào hang. Cát được mang từ Phong Nha, xi măng được viện trợ từ miền Bắc, đá được đẽo từ nơi khác nhằm tránh máy bay trinh sát phát hiện dấu vết.

Hang Chỉ Huy đóng vai trò quan trọng trong hệ thống chỉ huy, hậu cần, thông tin và sinh hoạt quân đội

Công trình được thi công trong điều kiện khắc nghiệt và thiếu thốn. Ánh sáng lờ mờ, không gian ẩm ướt, và trên đầu là tiếng máy bay gầm rú. Vậy mà chỉ trong vòng ba tháng, toàn bộ bảy tầng của hang đã được hoàn thiện. Các tầng được nối với nhau bằng cầu thang lát đá chắc chắn, từng chi tiết đều được xây dựng tỉ mỉ để đảm bảo an toàn và bảo mật. Điều đáng quý là trong quá trình thi công, các khối thạch nhũ tự nhiên trong hang vẫn được giữ nguyên. Các chỉ huy khi ấy đã căn dặn rõ ràng rằng, một ngày nào đó khi hòa bình trở lại, những cảnh quan ấy sẽ phục vụ cho một mục đích cao đẹp khác. Đến năm 1969, để thích nghi với tình hình chiến sự, Binh trạm 14 lần lượt chuyển kho vào Km39 và Km54. Tuy nhiên, vai trò lịch sử của Hang Chỉ Huy vẫn được gìn giữ trọn vẹn cho đến ngày chiến tranh kết thúc.

Với ý tưởng tái hiện và lưu giữ những ký ức của chiến trường Trường Sơn năm xưa, Vườn quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng đã phối hợp với Công ty TNHH T20 Quyết Thắng đã xây dựng Khu du lịch sinh thái “Đường Trường Sơn huyền thoại-Hang chỉ huy” Từ một hang động tự nhiên rộng khoảng 150 mét và cao hơn 100 mét, nơi đây đã được cải tạo hoàn toàn thành một căn cứ chiến lược với cấu trúc gồm bảy tầng chức năng riêng biệt. Mỗi tầng là một mắt xích quan trọng trong hệ thống chỉ huy, hậu cần, thông tin và sinh hoạt quân đội.

Con đường dẫn vào hang là một “đường kín” dài hơn 2 cây số, ẩn dưới tán rừng rậm rạp. Để tiếp cận cửa hang, bộ đội đã tự tay xây dựng 62 bậc đá trong điều kiện vô cùng gian khổ. Bên trong, vết khói ám trên trần, nét chữ viết bằng than vẫn còn hiện rõ, những chứng tích thời chiến vẫn lặng thầm tồn tại suốt hàng chục năm.

Tầng 1 là khu vực điều trị sơ cứu ban đầu. Những chiến sĩ bị thương trên tuyến vận tải Trường Sơn sẽ được đưa vào đây để cầm máu, băng bó hoặc nghỉ tạm trước khi được chuyển về tuyến sau. Những bệ xi măng dùng để đặt cáng cứu thương, vết tích dụng cụ y tế và các bệ đá vẫn còn lưu lại cho đến hôm nay. Tầng 2 đảm nhận nhiệm vụ hậu cần chiến lược, là nơi tập kết và cất giữ các loại lương thực, đạn dược và vũ khí phục vụ tiền tuyến. Đây từng là nơi lưu giữ những khẩu súng trường, lựu đạn, thuốc men và các vật tư thiết yếu cho bộ đội.Tầng 3 là trái tim liên lạc – nơi đảm bảo thông tin được thông suốt giữa sở chỉ huy, binh trạm và các đoàn xe tiếp vận. Trong điều kiện chiến tranh, nơi đây là “mạch máu” kết nối toàn bộ hoạt động của chiến trường, góp phần giữ vững mệnh lệnh chiến lược. Tầng 4 là khu trực chỉ huy – nơi những cán bộ chủ chốt trực chiến 24/24 để xử lý thông tin, ra quyết định điều động lực lượng và hàng hóa. Đây cũng là nơi đồng chí Đồng Sỹ Nguyên từng sống và làm việc trong nhiều đợt, đưa ra những quyết sách ảnh hưởng đến toàn tuyến.

Tầng 5 tiếp tục vai trò là kho chứa, nhưng chuyên sâu hơn vào vũ khí hạng nặng và lương thực dài ngày. Những khẩu pháo cỡ lớn, thuốc nổ và các thùng gạo, thùng lương khô được xếp ngăn nắp nơi đây, sẵn sàng cung cấp cho các binh trạm khác trong hệ thống. Tầng 6 được bố trí như một bảo tàng thu nhỏ, trưng bày các hiện vật được tìm thấy khi phục dựng hang: vỏ đạn, dép cao su, bút máy, lọ penicillin, thậm chí cả pin quân sự cũ. Tất cả như một cuốn nhật ký thầm lặng kể lại cuộc sống trong lòng núi năm xưa.

Tầng 7 là không gian sinh hoạt, hội họp và nghỉ ngơi của cán bộ, bộ đội trong thời gian dài trú quân tại đây. Đây cũng là nơi các chiến sĩ luyện tập, chia sẻ câu chuyện từ hậu phương, cùng nhau giữ gìn tinh thần lạc quan giữa những tháng ngày gian khổ. Toàn bộ bảy tầng của Hang Chỉ Huy được kết cấu bằng cách tận dụng vách đá tự nhiên, gia cố thêm các bệ xi măng, cầu thang bằng đá, và sắp đặt khoa học để phục vụ đồng thời nhiều mục đích.

Tầng 3 là nơi đảm bảo các thông tin được tiếp nhận, xử lý kịp thời, và thông suốt giữa các đơn vị

Lương thực và vũ khí được sắp xếp cẩn thận tại khu vực tầng 5 Hang Chỉ Huy

Không gian tầng 7 là nơi hội họp và nghỉ ngơi của các cán bộ và chiến sĩ

Với cấu trúc vững chắc, kín đáo và được ngụy trang cẩn thận, Hang Chỉ Huy đã vượt qua nhiều đợt oanh tạc ác liệt. Có thời điểm, khu vực Km12 bị ném hơn 16.000 quả bom chỉ trong ba tháng, nhưng hang vẫn trụ vững, không bị phát hiện hay phá hủy, trở thành biểu tượng cho sức mạnh, ý chí và trí tuệ của quân đội nhân dân Việt Nam trong những ngày tháng chiến tranh.