Múa hát Ải Lao là một trong những điệu múa cổ của Việt Nam, gắn với Lễ hội Gióng tại làng Phù Đổng (Hà Nội) và do phường Ải Lao của làng Hội Xá thực hành. Theo nhà nghiên cứu Cao Huy Đính, trong tiếng Hán cổ “Ải Lao” có nghĩa là “buộc trâu”. Theo truyền thuyết dân gian, Thánh Gióng đi đánh giặc qua dòng sông Thiên Đức (tức sông Đuống), Ngài rủ lũ trẻ chăn trâu, người câu cá bên bờ sông cùng đi, Ông Hoàng Hổ cũng xin theo. Chiến thắng giặc Ân, Thánh Gióng hóa về trời. Mẹ Thánh Gióng buồn vì con không về. Nhà vua hứa trọng thưởng cho người làm bà vui cười trở lại nhưng không ai làm được. Khi trẻ chăn trâu làng Hội Xá sang múa hát, bà thấy đúng tâm trạng nên bật cười. Từ đó, nhà vua lệnh cho tổng Phù Đổng khi tổ chức Hội Gióng, phải mời phường Ải Lao sang biểu diễn.

 Truyền thuyết Thánh Gióng tàng ẩn nhiều mã văn hóa, cả chiều rộng lẫn chiều sâu, cả văn hóa vật chất và văn hóa tinh thần của người Việt Nam.

Đặc điểm riêng nổi bật của các bài hát Ải Lao là từ các bài thơ chủ yếu theo thể lục bát và thơ tám chữ được chuyển sang hát bằng cách lặp từ, thêm các từ đệm, thay đổi cấu trúc bài thơ. Người ta thêm các hư từ vào câu thơ để tạo nhịp, mà không làm thay đổi ý của câu và duy trì sự hài hòa cho bài hát. Có hai cách chêm từ để tạo nhịp cho bài hát như: từ đệm "á", "mà", "là là" vào câu thơ để hát như trong bài Hát ở đền Thượng, câu: Trèo lên cây gạo cao cao hát thành Cây cây gạo là là cao á cao/ Trèo á lên là là trèo á lên/ Cây cây gạo là là cao á cao và láy lại từ đầu tiên của câu hát: Cây cây khế là là nửa á ngày/…Lòng lòng này là là khế á ơi?

Cách thêm hư từ, láy từ và thay đổi cấu trúc câu ở câu thơ tám - tám: Ngoài thể thơ chính là thơ lục bát, các bài hát Ải Lao còn có những bài có hai câu tám từ liền nhau hoặc cả bài đều tám từ. Ở những bài hát này, các câu hát được hát xuôi, không đảo từ, chỉ thêm hư từ, như trong bài Kéo hội đi đường: Ơn đức bề trên ban quạt, ban tàn/ Ban về hội Gióng đã toan ngày rầy, hát thành: Ơn ơn đức mà là bề á trên/ Ban ban quạt mà là ban a tàn/ Ban mà về mà là hội mà Gióng/ Đã đã toan mà là ngày á rầy/ Đã đã toan mà là ngày á rầy.

Theo lệ xưa, phường hát múa Ải Lao gồm: 1 ông trùm, 1 người đánh trống khẩu, 1 người đánh chiêng, 1 người cầm cung (tượng trưng người đi săn), 1 người cầm cần câu (ông Câu), 2 người cầm cờ lau (tượng trưng lũ trẻ chăn trâu Hội Xá), 1 người múa hổ (ông Hổ), 12 người cầm sinh và hát cùng với lình cả, lình nhì (những người đứng đầu giáp) và một ông mõ đi phục vụ cơm nước. Những người trong phường Ải Lao phải từ 18 đến 49 tuổi, gia đình phải không có tang, tham gia tự nguyện.

Lời hát Ải Lao còn có các câu thơ 4 chữ, mang phong cách đặc biệt Việt Nam, cổ nhất (theo Nguyễn Văn Huyên). Câu thơ bốn chữ khi chuyển sang lời hát vẫn giữ nguyên trật tự câu trúc câu chỉ thêm các hư từ, ví dụ: Hái xuống cùng đeo, hát thành: Hái hái xuống mà là cùng á đeo (bài Giải núi). Nhạc cụ đóng vai trò rất quan trọng để giữ nhịp và đệm, có ba loại nhạc cụ chính là trống khẩu, chiêng con và sinh (sênh). Khi bắt đầu vào hát, trống và chiêng gõ hai hồi, mỗi hồi tám nhịp, sau hai hồi trống thì mọi người bắt đầu hát. Các câu hát được chia thành ba nhịp, sinh phải đánh theo nhịp trống, đánh vào nhịp thứ 3, 6 và 8.

Múa Ải Lao gồm hai điệu chính là múa hành lễ và múa nghi lễ.

Múa hành lễ được thực hiện đầu tiên khi làm lễ ở trước ban thờ Thánh. Các thành viên trong Phường xếp thành hai hàng song song, mặt hướng vào nhau theo thứ tự quy định, khoảng giữa trải ba chiếc chiếu. Đứng đầu hàng bên phải là người cầm trịch trống và hàng bên trái là người cầm trịch chiêng. Đứng hàng thứ hai là hai người cầm bong, rồi đến hai hàng quân áo xanh - là các thành viên của phường Ải Lao, gồm 18 người. Đứng ở chính giữa, phía cuối hai hàng là ông Hổ và ông Câu. Ông Hổ là người múa hành lễ đầu tiên, sau đến các động tác múa cổ do trịch trống, trịch chiêng và hai người cầm bông thực hiện, cuối cùng là các thành viên múa hành lễ.

Điệu múa hành lễ của ông Hổ: trước khi làm lễ, trống và chiêng nổi lên hai hồi, mỗi hồi sáu tiếng, ông Hổ đứng ở chiếu thứ ba. Theo nhịp trống mở lễ, Ông bước lên chiếu thứ nhất, mặt hướng về phía trước, mỗi bước đều thể hiện những động tác múa uyển chuyển. Khi bước, Ông Hổ bước chân trái lên trước, sau đó, bước chân phải lên để ngang bằng với chân trái, hai gót chân gần nhau, bàn chân chếch ra theo kiểu chữ V. Lúc này, người Ông lắc lư nhẹ. Khi đến chiếu thứ nhất, theo nhịp trống, chân trái của ông Hổ rút xuống phía sau và quỳ xuống, chân phải từ từ rút lại để ngang bằng với chân trái theo tư thế quỳ, lưng phải thẳng, ngực hơi ưỡn ra phía trước. Theo hiệu lệnh, Ông dập đầu một lần làm lễ Thánh. Sau đó, chân trái Ông bước lên phía trên, từ từ đứng dậy theo tư thế hơi ưỡn ra trước, chân trái bước lùi lại phía sau, chân phải rút về ngang bằng với chân trái. Đến đây, ông Hổ đã hoàn thành xong một lần làm lễ và phải thực hiện bốn lần. Sau khi làm lễ xong, Ông bước chân trái sang bên trái, đi về đứng ở chính giữa phía cuối hai hàng quân áo xanh. Trong quá trình làm lễ, hai bàn tay ông Hổ phải đặt trước ngực, hai cánh tay hướng sang ngang hơi chếch xuống so với vai, tất cả các động tác đều thực hiện theo tiếng trống người cầm trịch.Trong quá trình làm lễ, các bước chân của Ông không có quy định chân nào trước, mà tùy vào chân thuận người đóng vai ông Hổ. Động tác múa làm lễ của Ông uyển chuyển, nhẹ nhàng, vừa thể hiện sức mạnh của mãnh tướng, vừa thể hiện sự tâm phục của Ông đối với Thánh Gióng.

Điệu múa của ông Câu: tay cầm cần câu, khi múa thể hiện sự tình tứ, vui tươi và mềm mại. Khi múa nghi lễ, các động tác múa của ông Hổ và ông Câu hòa với nhịp điệu của lời ca, không gò bó theo một khuôn mẫu có sẵn mà người biểu diễn có thể sáng tạo theo cách của mình. Ông Hổ thực hiện các điệu múa làm lễ Thánh, nghi lễ kiểm tra trận địa và múa trong khi phường biểu diễn tất cả các bài hát. Ông Câu múa chủ yếu ở bài Uốn cành.

Điệu múa của người cầm trịch trống, cầm trịch chiêng, cầm bông lau: khi múa, các nhạc cụ, bông lau được bỏ ra. Đội múa đứng thẳng, mặt hướng lên ban thờ, hai chân đứng gần nhau theo hướng chữ V, hai tay đan vào nhau để sát vào ngực, cánh tay hướng sang ngang hơi chếch xuống so với vai. Bước hai, hai chân bước sang hai bên rộng bằng vai, mũi chân hướng về phía trước, hai tay đưa ra phía trước mặt, bàn tay đan vào nhau, lòng bàn tay hướng ra ngoài. Bước ba, người cúi xuống, hai tay chạm xuống đất, hai chân quỳ bằng nhau. Bước bốn, người cúi gập xuống, mặt hướng lên trên, bàn tay và khuỷu tay để sát mặt đất, chân trái và chân phải đưa ra phía sau theo tư thế “con ếch”, đầu cúi xuống. Bước bốn, một chân quỳ thẳng lên, chân kia để vuông góc với mặt đất, lưng và đầu thẳng lên, hai tay đan vào nhau để sát bụng. Bước năm, đứng dậy, vị trí hai bàn chân để nguyên như cũ, hai tay đưa thẳng về phía trước mặt, lòng bàn tay hướng vào phía trong. Bước sáu, rút chân về, người đứng thẳng, hai tay để sát bụng. Trịch trống, trịch chiêng và hai người cầm bông lau phải làm bốn lễ.

Điệu múa hành lễ của hàng quân: khi người cầm trịch trống, trịch chiêng, hai người cầm bông lau làm lễ xong, trống và chiêng đánh hai hồi thì hàng quân làm lễ. Hai hàng bước vào trong chiếu, cách nhau khoảng 60cm, mặt hướng về phía trước. Khi trịch trống đánh một tiếng, mọi người ngồi xuống để sinh ra giữa hàng. Sinh được đặt chéo nhau, tay phải được đặt lên trên. Khi làm lễ, hai tay để trước mặt, cánh tay để thẳng đứng, các ngón tay khép lại, lòng bàn tay hướng về phía trước. Bước hai, hai hàng quay lưng vào nhau, mặt hướng ra ngoài, bàn tay uốn từ ngoài vào trong và hướng ra bên ngoài. Bước ba, hai hàng quay mặt vào nhau, lòng bàn tay hướng vào nhau. Bước bốn, hai hàng quay mặt lên trên, lòng bàn tay hướng ra phía trước. Bước năm, hai chân quỳ xuống, hai tay chống vào đất, mặt hướng lên trên. Bước sáu, một chân đưa lên theo tư thế quỳ chân thấp chân cao, hai tay đan chéo nhau ở cổ tay và đặt lên phía trên đầu gối của chân cao, đầu gật xuống. Bước bảy, đứng thẳng lên, hai tay hướng về phía trước. Hàng quân làm lễ như vậy bốn lần. Tư thế của tay hướng lên trên là lễ Thánh, ra ngoài là chào khán giả, còn hướng vào nhau là các thành viên chào nhau.

Nghệ thuật hát múa Ải Lao chứa đựng các lớp lang văn hóa, câu chuyện lịch sử được đúc kết từ bao thế hệ. Trong thời gian diễn ra hội Gióng đền Phù Đổng vào tháng Tư âm lịch hàng năm, phường Ải Lao thực hành nhiều bài hát: Hát khi vào đền dâng lễ, hát thờ đền Thượng, hát thờ đền Thánh Mẫu (mẹ Thánh Gióng), hát sử (kể lại sự tích Thánh Gióng đánh giặc Ân bằng lời ca), hát kéo hội đi đường, hát rước hội xuống đồng vào giá ngự, hát câu cá, hát về cây tre, hát săn hổ, hát về đền sau khi thắng trận. Tùy từng thời gian, địa điểm mà phường hát các bài hát cho phù hợp hoàn cảnh.

Người tham gia phường Ải Lao đều phải trai đinh của các giáp, ngoại tộc không được tham gia. Hiện nay, các thành viên của phường Ải Lao đều từ 35 tuổi trở lên, nhiều người trên 60 tuổi. Do đó, phường Ải Lao góp phần bảo tồn, gìn giữ nhiều khía cạnh nghệ thuật như các điệu múa cổ, ca từ cổ và làn điệu cổ truyền lại từ bao đời.

Với giá trị tiêu biểu, Hát múa Ải Lao được Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo Quyết định số 3247/QĐ-BVHTTDL ngày 16/9/2016.

Hát múa Ải Lao là một nghi thức độc đáo gắn với huyền thoại Thánh Gióng, lưu giữ nhiều giá trị lịch sử, văn hóa và tâm linh của dân tộc. Trước đây, hát và múa Ải Lao chỉ biểu diễn ở Hội Gióng. Ngày nay hát múa Ải Lao được tổ chức thường niên, ngoài biểu diễn ở Hội Gióng thì trong Hội làng Hội Xá (mùng 8/2 âm), Hội làng Đổng Xuyên (mùng 8/8 âm lịch) và một số hoạt động văn hóa lớn cũng có sự góp mặt của hát múa Ải Lao như một nét văn hóa làm phong phú thêm kho tàng văn hóa nghệ thuật biểu diễn của dân tộc.