Nằm trong quần thể núi Ba Vì, Khu Di tích K9 Đá Chông có địa thế “sơn thủy hữu tình”, phía Tây được bao bọc bởi sông Đà, địa hình kín đáo nhưng thuận lợi cho cơ động cả đường bộ, đường thủy và đường không. Chính sự kết hợp giữa yếu tố tự nhiên và vị trí địa lý đã khiến nơi đây trở thành một lựa chọn sáng suốt trong bối cảnh đất nước bước vào giai đoạn chiến tranh cam go.

Mỏm đá như mũi chông là nguồn cảm hứng cho tên gọi của nơi đây

Tháng 5/1957, trong chuyến đi kiểm tra một đơn vị bộ đội diễn tập, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã dừng chân nghỉ trưa tại khu vực có ba mỏm đá nhọn như hình mũi chông. Từ thực tế quan sát, Người đã sớm nhận ra giá trị chiến lược của địa thế này. Không lâu sau đó, ngày 23/02/1958, Bác trực tiếp quay lại khảo sát và quyết định chọn Đá Chông làm nơi xây dựng căn cứ của Trung ương. Việc lựa chọn này không chỉ dựa trên yếu tố địa hình thuận lợi, mà còn thể hiện tầm nhìn xa trong việc chuẩn bị cho những tình huống chiến tranh có thể lan rộng ra miền Bắc. Từ đây, K9 từng bước được xây dựng thành một khu căn cứ hoàn chỉnh, với các công trình phục vụ làm việc, nghỉ ngơi và bảo đảm an ninh cho Trung ương.

Bác Hồ nghỉ trưa tại Đá Chông tháng 5 năm 1957

Từ năm 1960 đến năm 1969, K9 Đá Chông trở thành một trong những địa điểm làm việc quan trọng của Chủ tịch Hồ Chí Minh và Trung ương Đảng. Ngôi nhà hai tầng - công trình trung tâm của khu căn cứ, được thiết kế theo kiểu nhà sàn, phản ánh rõ nét lối sống giản dị của Bác. Chính Người đã tham gia góp ý từng chi tiết trong thiết kế, từ cách bố trí cửa, hành lang đến việc bảo đảm sự thông thoáng và gần gũi với thiên nhiên. Tại đây, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã cùng các đồng chí trong Bộ Chính trị bàn bạc những vấn đề quan trọng của cách mạng Việt Nam trong giai đoạn quyết định của cuộc kháng chiến chống Mỹ. Đồng thời, K9 Đá Chông cũng là nơi Bác đón tiếp nhiều đoàn khách quốc tế, góp phần củng cố tình đoàn kết, hữu nghị với các nước bạn.

Bia tưởng niệm với lời nhắn gửi của thế hệ sau đến Bác

Sau ngày 02/9/1969, khi Chủ tịch Hồ Chí Minh qua đời, K9 Đá Chông bước vào một giai đoạn lịch sử đặc biệt. Bộ Chính trị và Quân ủy Trung ương quyết định chọn Khu căn cứ Đá Chông (K9) để xây dựng thêm công trình "Ngôi nhà kính", "Hầm ngầm" phục vụ nhiệm vụ giữ gìn thi hài Bác do nơi đây bảo đảm được các yếu tố: yên tĩnh, bí mật, thuận tiện giao thông. Nhà kính được các chuyên gia y tế Liên Xô sử dụng trong 6 năm chiến tranh (1969 - 1975) để thực hiện nhiệm vụ giúp đỡ Việt Nam giữ gìn lâu dài thi thể Hồ chủ tịch. Từ ngày 24/12/1969, thi hài Hồ chủ tịch được chuyển từ Hà Nội lên K 9. Khu căn cứ Đá Chông bước vào giai đoạn thực hiện nhiệm vụ đặc biệt "Giữ yên giấc ngủ của Người". Trong thời gian giữ gìn thi hài Bác ở đây, nhiều lần các đồng chí trong Bộ Chính trị và Trung ương Cục miền Nam ra công tác đều lên thăm viếng Người.

Ngôi nhà này được xây dựng từ tháng 9/1959 làm nơi làm việc và nghỉ ngơi của Hồ chủ tịch khi khu căn cứ Đá Chông bắt đầu hình thành. Cục Doanh trại (Tổng cục Hậu cần, Bộ Quốc phòng) thiết kế và xây dựng gồm 2 tầng phỏng theo mẫu nhà sàn giống ngôi nhà quen thuộc của Bác tại Hà Nội. Đặc biệt, Bác trực tiếp duyệt thiết kế, đặt hướng, cắm mốc xây dựng. Ngôi nhà hay được gọi bằng tên thân mật là "Nhà sàn"

Ngày nay, Khu Di tích K9 Đá Chông vẫn bảo tồn nhiều công trình và hiện vật gắn liền với các giai đoạn lịch sử quan trọng. Ngôi nhà hai tầng, nơi Bác từng làm việc, vẫn giữ nguyên kiến trúc và cách bài trí giản dị. Các phòng họp, phòng khách, phòng nghỉ đều được bảo tồn gần như nguyên trạng, với những vật dụng quen thuộc gợi lên một không gian giản dị, gần gũi.

Hệ thống công trình phục vụ cho nhiệm vụ đặc biệt bí mật là minh chứng rõ nét cho một giai đoạn lịch sử khốc liệt song nhờ có khoa học kỹ thuật và ý chí con người cùng hội tụ để hoàn thành một nhiệm vụ chưa từng có tiền lệ. Bên cạnh đó, các công trình như nhà phục vụ, nhà khách Trung ương, tổng đài điện thoại… tạo nên một hệ thống đồng bộ phục vụ hoạt động của Trung ương trong thời kỳ chiến tranh. Bên cạnh đó, cảnh quan tự nhiên với đồi rừng, vườn cây, con đường rèn luyện sức khỏe… không chỉ góp phần hoàn thiện không gian di tích mà còn phản ánh rõ nét lối sống gần gũi với thiên nhiên của Chủ tịch Hồ Chí Minh.

Ngôi nhà có diện tích 275 m2, tầng 1 bố trí phòng họp có hệ thống cửa thoáng mát nhìn ra khuôn viên rợp bóng cây xanh. Trong những năm Mỹ đánh phá Hà Nội và các tỉnh miền Bắc, Hồ chủ tịch và Trung ương đã nhiều lần lên đây làm việc và nghỉ ngơi. Đây cũng là nơi Bộ chính trị từng họp bàn, quyết định nhiều vấn đề quan trọng của đất nước

Phòng nghỉ của Chủ tịch Hồ Chí Minh trên tầng 2 của ngôi nhà. Đồ dùng trong phòng được bố trí giản dị, quen thuộc. Bên cạnh phòng nghỉ của Bác còn có 2 phòng nghỉ khác đẹp hơn nhưng để dành cho khách vì theo ý Bác, những thứ tốt, đồ dùng khá hơn thì nên để dành cho khách.

Khu nhà bếp, phòng ăn được bố trí tách biệt phía sau "Nhà sàn".

Sau giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước, ngày 18/7/1975, thi hài Bác được đưa về Lăng của Người tại Quảng trường Ba Đình lịch sử. Đến đầu năm 1995, được sự đồng ý của Bộ Chính trị Trung ương Đảng, Khu Di tích K9 Đá Chông chính thức mở cửa đón tiếp các cơ quan, đơn vị, đoàn thể và nhân dân tới dâng hương tưởng niệm Bác, tham quan, học tập, sinh hoạt chính trị.  Nhà tưởng niệm Chủ tịch Hồ Chí Minh ở K9 khánh thành ngày 02/9/2015, là công trình mang ý nghĩa lịch sử và chính trị to lớn, là nơi để đồng bào, khách quốc tế đến tham quan, tưởng niệm, góp phần quan trọng vào việc giữ gìn, truyền bá nâng cao giá trị đạo đức, phát triển nền tảng tư tưởng Hồ Chí Minh trong công cuộc xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa.

Nhà tưởng niệm Chủ tịch Hồ Chí Minh đã được khánh thành vào ngày 02/09/2015 sau hơn 1 năm xây dựng. Với kiến trúc truyền thống và diện tích hơn 400m2, ngôi nhà này có mái ngói đỏ và cột kèo truyền thống của các ngôi đình Bắc Bộ

Bên trong nhà tưởng niệm Chủ tịch Hồ Chí Minh

Ngày nay khu di tích lịch sử Đá Chông K9 ngoài địa điểm là nơi tham quan du lịch cho tất cả các du khách đến thăm còn là địa chỉ giáo dục tinh thần yêu nước, lòng kính trọng và truyền thống uống nước nhớ nguồn của dân tộc, là nơi giáo dục truyền thống cách mạng cho lớp lớp thế hệ về sau.