Đại thi hào Nguyễn Du (1765 - 1820), tự là Tố Như, hiệu là Thanh Hiên, nguyên quán tại làng Tiên Điền, huyện Nghi Xuân, phủ Đức Quang, trấn Nghệ An (nay thuộc tỉnh Hà Tĩnh). Sinh ra và lớn lên tại Thăng Long (Hà Nội), có cha là cụ là Hoàng giáp Nguyễn Nghiễm và mẹ là bà Trần Thị Tần quê ở làng Hoa Thiền, huyện Đông Ngạn, xứ Kinh Bắc (nay là tỉnh Bắc Ninh). Nguyễn Du từ nhỏ đã được tiếp thu sâu sắc tinh hoa văn hóa của cả ba vùng: Xứ Nghệ, Thăng Long và Kinh Bắc.

Mặc dù từng làm quan nhưng ông lại được hậu thế đánh giá cao ở sự nghiệp văn chương với các tác phẩm thơ chữ Hán hay chữ Nôm. Thơ chữ Hán gồm Thanh Hiên thi tập, Nam Trung tạp ngâm, Bắc hành tạp lục... và thơ chữ Nôm gồm Đoạn Trường Tân Thanh, Văn tế thập loại chúng sinh, Văn tế Trường Lưu nhị nữ... Nguyễn Du mất năm 1820 tại tỉnh Thừa Thiên - Huế khi 56 tuổi. Lúc đầu thi hài ông ban đầu được an táng tại cánh đồng Bàu Đá, xã An Ninh (nay là An Hòa), huyện Quảng Điền, tỉnh Thừa Thiên - Huế. Đến năm 1824, con trai ông là Nguyễn Ngũ vào kinh thành Huế xin đưa hài cốt cha về an táng xứ Đồng Mái, sau dời về Đồng Thánh rồi cuối cùng ở cánh đồng Cùng quê nhà Tiên Điền, Hà Tĩnh. Năm 1964, Hội đồng Hòa bình thế giới công nhận Nguyễn Du là Danh nhân văn hóa thế giới.

Truyện Kiều và các tác phẩm xuất sắc khác của ông là sự kết tinh của vẻ đẹp trong tiếng Việt và văn hóa truyền thống Việt, đưa ông trở thành thi hào đầu tiên của Việt Nam đi vào lịch sử văn hóa nhân loại.

Nổi bật tại Khu di tích là bức tượng Nguyễn Du được đúc bằng đồng với chiều cao 1,5m, mang khăn đóng áo dài, tay cầm bút lông, toát lên thần thái nho nhã của Đại thi hào dân tộc

Khu lưu niệm Nguyễn Du nằm trong quần thể di tích dòng họ Nguyễn Tiên Điền, hàng năm thu hút rất đông du khách trong và ngoài nước đến tham quan. Điểm nhấn của khu lưu niệm là Bảo tàng Nguyễn Du, nơi trưng bày hàng trăm tư liệu, hiện vật quý giá gắn liền với thân thế và sự nghiệp của đại thi hào. Không gian bảo tàng giới thiệu các bản Truyện Kiều qua nhiều thời kỳ, các bản dịch bằng nhiều ngôn ngữ trên thế giới, gia phả dòng họ Nguyễn Tiên Điền, sắc phong, thư tịch cổ, cùng nhiều hiện vật phản ánh bối cảnh lịch sử và văn hóa mà Nguyễn Du đã sống. Thông qua hệ thống hình ảnh, tư liệu và hiện vật gốc, du khách có thể hiểu rõ hơn về cuộc đời nhiều biến động của ông cũng như giá trị nhân văn sâu sắc trong các tác phẩm để lại cho hậu thế. 

Khu di tích đang trưng bày, lưu giữ gần 2.000 hiện vật, tư liệu về Nguyễn Du và dòng họ Nguyễn ở nơi đây. Những hiện vậy quý giá này từng gắn với cuộc đời, sự nghiệp của Nguyễn Du.

Truyện kiều bằng chữ Nôm được trưng bày tại khu lưu niệm về cuộc đời của Đại thi hào Nguyễn Du

Nằm giữa khuôn viên khu di tích là Nhà thờ Nguyễn Du, được xây dựng từ năm 1825 dưới triều Nguyễn để tưởng nhớ và thờ phụng đại thi hào. Công trình mang kiến trúc truyền thống với kết cấu gỗ, mái ngói cổ kính và những đường nét chạm khắc tinh xảo. Không gian thờ tự trang nghiêm, đậm nét văn hóa tâm linh của người Việt. Trên bàn thờ đặt bài vị bằng đá khắc dòng chữ “Thanh Hiên Nguyễn Tiên Sinh” – bút hiệu nổi tiếng của Nguyễn Du. Phía trên treo bức hoành phi khắc bốn chữ “Hồng Sơn thế phả”, thể hiện niềm tự hào về truyền thống của dòng họ Nguyễn Tiên Điền và vùng đất Hồng Sơn giàu truyền thống hiếu học.

Nhà thờ Nguyễn Du được con cháu xây dựng vào năm 1824 sau khi đưa hài cốt cụ về quê

Bên cạnh nhà thờ là khu mộ Nguyễn Du, được quy hoạch khang trang giữa không gian xanh yên bình. Đây là nơi nhiều du khách dừng chân dâng hương, bày tỏ lòng tri ân đối với người đã để lại một di sản văn học bất hủ cho dân tộc và nhân loại. Xung quanh còn có các công trình như nhà Bình Văn, nhà Tư Văn, khuôn viên cây xanh, hồ nước và nhiều hạng mục gắn với dòng họ Nguyễn Tiên Điền, góp phần tái hiện không gian văn hóa của một gia tộc khoa bảng nổi tiếng

Không chỉ là nơi lưu giữ những giá trị vật thể, Khu lưu niệm Nguyễn Du còn là không gian bảo tồn các giá trị văn hóa phi vật thể liên quan đến Truyện Kiều như nghệ thuật ngâm Kiều, lẩy Kiều, bói Kiều và nhiều hoạt động nghiên cứu, hội thảo, triển lãm về văn học Việt Nam. Vào các dịp lễ tưởng niệm Đại thi hào Nguyễn Du hay Ngày Thơ Việt Nam, nơi đây thường diễn ra nhiều chương trình văn hóa, nghệ thuật đặc sắc, góp phần lan tỏa những giá trị nhân văn và sức sống trường tồn của di sản Nguyễn Du trong đời sống đương đại.Khu lưu niệm Đại thi hào Nguyễn Du được thủ tướng Chính phủ quyết định xếp hạng là Di tích Quốc gia đặc biệt vào ngày 27/9/2012.