Hiện chưa ai biết rõ nghề làm tranh cắt giấy của người Nùng Dín xuất hiện từ khi nào, nhưng nghề này đã tồn tại trong đời sống văn hóa tâm linh của mọi gia đình và cộng đồng người Nùng Dín ở Lào Cai từ rất lâu đời. Tranh cắt giấy thường được làm và sử dụng khi trong cộng đồng có người qua đời và tổ chức tang lễ. Đây là lễ vật dâng người quá cố, có ý nghĩa như một món quà thể hiện lòng hiếu thảo mà con cháu dành cho cha mẹ, ông bà khi trở về thế giới bên kia.

Nghề làm tranh cắt giấy của người Nùng ở xã Bản Sen có từ nhiều đời nay. Trong nghề “Chàng slaw” thì 2 sản phẩm quan trọng nhất cần những người thợ giỏi làm là nhà táng (rân xả) và cây tiền (ẳn xả)

“Cây già cây khô, người già người chết, con người sinh ra, lớn lên trưởng thành, lên lão rồi qua đời là một quy luật tất yếu không ai tránh khỏi”, đó chính là quan niệm về sự sống và cái chết của người Nùng Dín. Những người chết đi rồi không có nghĩa là hết mà linh hồn của họ vẫn tồn tại sinh sống như trần gian và có ảnh hưởng tốt, hoặc xấu tới con cháu, họ hàng thân thuộc. Nếu không lo việc ma chay chu đáo, cha mẹ không có “mồ yên mả đẹp” thì linh hồn người chết vẫn lẩn khuất chung quanh người sống, quấy rầy người sống. Cho nên phải làm thế nào đưa tất cả hồn vía người chết về yên ổn ở bên kia thế giới.

Người Nùng Dín tin rằng, những linh hồn đó có ảnh hưởng đến người còn sống. Hồn của người chết sẽ có thể quay về nhà thăm gia đình, phù hộ, che chở cho con cháu làm ăn phát đạt, sống mạnh khỏe, bình an và ngược lại. Bởi những lẽ đó, việc tổ chức làm ma chay cho người qua đời hết sức được coi trọng. Người Nùng Dín tin rằng, nếu không tổ chức đám tang được cẩn thận thì hồn của người đã mất có thể sẽ về quấy rầy, gây hại cho người còn sống.

Hệ thống tranh cắt giấy trong tang ma của người Nùng Dín

Bộ tranh cắt giấy của người Nùng Dín có nhiều loại. Thông thường, bộ tranh cho một đám tang bao gồm: nhà táng, cây tiền, những bức trướng, ngựa giấy,... Nhà táng (rân sả) tượng trưng cho một cơ ngơi khang trang, một cuộc sống đầy đủ, là những gì mà người sống mong muốn làm cho người đã khuất; cột tiền (ẳn xả) hay còn gọi là cây tiền cho người chết, với mong muốn người chết có được cuộc sống giàu sang phú quý; những bức trướng “chỉ vần đứng”, “chỉ vần ngồi” để tỏ lòng tiếc thương người qua đời; ngựa giấy mang ý nghĩa là con vật chuyên chở hàng hóa khi người quá cố về thế giới bên kia,…

Trong quy trình làm tranh cắt giấy, việc đục tranh là khâu quan trọng, khó và mất nhiều thời gian nhất. Tranh cắt giấy được đục theo hai cách: đục trực tiếp trên khổ giấy hoặc đục theo khuôn mẫu có trước. Vì các họa tiết, hoa văn rất sát nhau, với nhiều hình dáng, lại thường đục cả tập giấy dày nhiều lớp, nên lưỡi đục phải sắc, thao tác phải khéo léo,... Tùy thuộc vào từng loại hoa văn mà nghệ nhân lựa chọn dụng cụ cắt (kéo, dao, cật nứa), dùi, đục, búa cho phù hợp, để tạo ra các hoa văn sắc nét, tinh tế.

Muốn trở thành thợ lành nghề thì ít nhất phải theo học thầy 5 năm trở lên, học từ cách chọn mua giấy màu, học vẽ hoa văn, học gấp giấy theo khuôn hình

Về việc phối màu: hiện nay, các nghệ nhân thường kết hợp nhiều màu khác nhau trên cùng một bức tranh, như tím, đỏ, xanh, vàng, đen và trắng. Cách sử dụng màu trên tranh cắt giấy của người Nùng Dín ở Lào Cai có những đặc điểm riêng biệt, từ kỹ thuật pha chế và nhuộm màu cho tới việc phối màu. Sau khi đục cắt, chạm trổ là đến việc cài xen các bức chạm trổ tranh giấy màu để trang trí: rỡ từng lớp tranh ra khỏi tập giấy, rồi dán bồi lên một lớp giấy màu khác (đối lập với màu tranh) để tạo màu sắc hài hòa giữa gam nóng và gam lạnh mà không bị sặc sỡ, lòe loẹt. Mô típ hoa văn trang trí trên nhà táng (bằng giấy) đã khắc họa những ý niệm của con người về thế giới cõi âm mà họ tưởng tượng ra qua hình ảnh hoa, lá, cỏ, cây, làng bản, chim muông, thú rừng, trâu bò, lợn gà, con cá, con cua, nhà cửa, công cụ lao động sản xuất (cày, bừa, cuốc xẻng,...).

Người thợ làm tranh cắt giấy bao giờ cũng lập ban thờ Tổ nghề và Thày trực tiếp truyền nghề. Trước khi nhận lời làm tranh cắt giấy cho gia đình nào, họ đều phải làm lễ xin phép Thày và Tổ nghề. Bài học đầu tiên khi học nghề là phải hiểu, làm tranh cắt giấy là việc phúc, làm hiếu, nên không được đòi giá cao, chỉ lấy tiền vật liệu và một chút tiền công, thậm chí giúp không cho những nhà khó khăn. Đây là bài học đạo đức được trao truyền trong nghề làm tranh cắt giấy của người Nùng Dín.

Một người thợ làm tranh cắt giấy lành nghề phải nắm được những kỹ năng vẽ mẫu, đục họa tiết, làm khung, dán tranh cùng những nghi lễ truyền thống.

Tranh cắt giấy có giá trị nghệ thuật, văn hóa và tâm linh, phản ánh về vũ trụ quan của người Nùng, thể hiện tinh thần cộng đồng cũng như đạo đức xã hội giữa các thành viên trong gia đình và cộng đồng. Giá trị của nghệ thuật tranh cắt giấy còn thể hiện ở những cung bậc diễn cảm thông qua hình tượng các mô típ hoa văn, mảng mầu, mô tả sự sinh động của vũ trụ cùng với những khát vọng của con người trong thế giới thực tại cũng như gửi gắm vào thế giới tâm linh.

Tranh cắt giấy là sản phẩm của nghề thủ công truyền thống, phục vụ cho nhu cầu tín ngưỡng liên quan đến chu kỳ vòng đời của người Nùng. Các loại tranh cắt giấy do người Nùng sáng tạo và giữ gìn, trao truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác, phản ánh một phần lịch sử xã hội người Nùng thông qua nghi thức tổ chức tang lễ cho người đã khuất. Đây cũng là những sản phẩm được tạo nên bởi bàn tay khéo léo và óc thẩm mỹ, sáng tạo của những nghệ nhân Nùng Dí, nhằm phục vụ nhu cầu tâm linh của họ. Theo đó, nét văn hóa trong nghệ thuật tranh cắt giấy cũng là biểu hiện sinh động về tinh thần cộng đồng, đạo đức xã hội giữa các thành viên trong gia đình, dòng họ, làng bản và mang tính nhân văn trong đạo đức hành nghề.

Gấp hoa văn bằng giấy màu để trang trí cho nhà táng

Ngôi nhà táng đã được các nghệ nhân hoàn thiện và làm lễ bàn giao cho chủ nhà có đám tang.

Với những giá trị lịch sử, văn hoá và khoa học tiêu biểu và đặc sắc, Nghề Chàng slaw (làm tranh cắt giấy) của người Nùng Dín ở Mường Khương, Lào Cai đã được Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch quyết định đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.

Tranh cắt giấy – Chàng slaw là một sản phẩm thủ công truyền thống mang nhiều ý nghĩa tín ngưỡng liên quan đến chu kỳ vòng đời của người Nùng Dín. Các loại tranh cắt giấy được người Nùng Dín sáng tạo và gìn giữ, truyền từ đời thế hệ này sang thế hệ khác. Những nét văn hóa được thể hiện qua nghệ thuật tranh cắt giấy cũng là biểu hiện rõ nét về tinh thần cộng đồng, đạo đức xã hội, dòng họ, làng bản tốt đẹp, mang đậm tính nhân văn của người Nùng Dín.