Không ai biết tò he ra đời từ bao giờ, vào thời điểm nào nhưng tò he từ lâu đã là một trò chơi dân gian quen thuộc và làng Xuân La nằm ở xã Phượng Dực, Hà Nội được xem là cái nôi sinh ra nghề nặn chim cò hay còn gọi là nặn tò he. Với lịch sử hơn 300 năm qua các thăng trầm của đất nước, tò he tưởng chừng như bị mai một bởi đồ chơi nước ngoài, tuy nhiên nhờ vào những đôi bàn tay tài hoa cùng niềm đam mê với khối bột và tinh thần gìn giữ nét văn hóa dân gian của dân tộc, người dân Xuân La đã và đang phát huy loại hình nghệ thuật độc đáo này.

 

 

 Hiện nay tại làng Xuân La có đến 80% người dân biết nặn tò he

Người xưa có câu: “Thứ nhất bánh cuốn, thứ nhì bánh đa, thứ ba chim cò” và chim cò chính là nguồn gốc của tò he. Tò he (chim cò) là một nét văn hóa dân gian vốn xuất phát từ việc làm đồ thờ cúng trong những dịp lễ Tết, đặc biệt là Tết Trung thu do chính các nghệ nhân xưa dùng bột nếp để nặn mâm ngũ quả, 12 con giáp hay những con vật gần gũi với nông thôn đất Việt. Chim cò sau khi cúng sẽ được chia cho trẻ em chơi như một hình thức chia lộc – thụ lộc với ý nghĩa tâm linh, sau đó sẽ được đem đi hấp với cơm và có thể ăn được. Vì trẻ em rất thích thú với chim cò nên các nghệ nhân sau này đã phát triển thành đồ chơi.

Bắt đầu chỉ là những hình thù giản dị như con chim hay con cò nhưng theo thời gian chúng được nặn theo những nhân vật hoạt hình, hoa lá cây cỏ theo sở thích của các em nhỏ. Ngoài ra, các nghệ nhân đã sáng tạo thêm cây kèn lá nhỏ dưới những chiếc tò he, khi thổi sẽ tạo ra âm thanh tò te tí te, lâu dần người dân gọi lệch đi là “tò he” như người ta vẫn hay gọi và biết đến. Từ một hình thức làm đồ lễ có ý nghĩa tâm linh và văn hóa, tò he hay chim cò qua thời gian đã trở thành một thú vui chơi giản dị và mang đậm màu sắc dân gian Việt Nam.

Tại đồng bằng Bắc Bộ có bài đồng dao:

“Tò he cụ bán mấy đồng

 Con mua một cái cho chồng con chơi 

Chồng con đánh vỡ đánh rơi

Con mua cái khác con chơi một mình”

 

 

  Có thể thấy tò he không chỉ dành cho trẻ nhỏ mà còn phù hợp với nhu cầu thưởng thức của người dân ở mọi lứa tuổi với đa dạng về hình thù, thể loại và nhân vật

Trông tò he có vẻ đơn giản nhưng lại lắm công phu, cũng vì lí do này mà nó được xem như một nét đẹp văn hóa của Việt Nam. Tò he sử dụng những nguyên liệu gần gũi và quen thuộc với cuộc sống nông dân mà có thể dễ dàng tìm thấy được ở bất kỳ vùng miền nào của dải đất hình chữ S. Trong công đoạn nặn tò he, việc làm bột và luộc bột là một trong những công đoạn quan trọng nhất. Nguyên liệu chính để làm tò he là bột gạo trộn bột nếp theo tỉ lệ 10 phần gạo và 1 – 2 phần nếp (tùy theo điều kiện thời tiết). Gạo và nếp được trộn đều rồi đem ngâm nước sau đó được xay nhuyễn hoặc giã thành bột và đem đi luộc chín. Sau đó người ta nắn bột thành từng vắt và nhuộm màu riêng với 4 màu cơ bản: vàng, đỏ, đen và xanh.

Nguyên liệu làm tò he

Tre được vót làm cán tò he

Công đoạn cầu kỳ nhất là pha màu cho bột. Màu của bột nguyên bản được lấy từ thiên nhiên. Màu đỏ làm từ gấc, màu vàng làm bằng nghệ, màu xanh từ nước lá riềng và màu đen bằng nước cây nhọ nồi. Điều hay ở đây là các màu sắc rất bền và không bị loang nếu trộn lẫn vào nhau. Từ các màu sắc cơ bản này, những nghệ nhân sẽ phối để tạo nên các màu sắc trung gian khác. Chính vì sự gần gũi với đời sống hằng ngày mà các nghệ nhân đã tạo ra sự trong sáng cùng vẻ đẹp bình dị và đậm chất dân dã ẩn chứa sau những chiếc tò he đầy sắc màu.

 

 

 

 

Nặn và tạo hình tò he

 

 

Cuối cùng các nghệ nhân sẽ hấp lại một lần nữa để nguội và hoàn thiện

Ngày nay màu thực phẩm công nghiệp được sử dụng để thay thế cho các phương pháp cũ vì màu sắc sặc sỡ cũng như tiết kiệm được thời gian và công sức của người làm. Từ những khối bột vô tri vô giác này, các nghệ nhân làng Xuân La đã dùng đôi bàn tay tài hoa và khéo léo của mình cùng khối óc sáng tạo để thổi hồn cốt vào chúng với đủ hình thù vô cùng đa dạng như 12 con giáp, cá chép vượt vũ môn hay các vị anh hùng dân tộc, đèn ông sao, phong cảnh ngày mùa, làng quê, các địa danh lịch sử của Hà Nội và Việt Nam cùng các nhân vật trong truyện cổ tích, truyện tranh mà trẻ em yêu thích như Thạch Sanh, Aladin, Doremon, Tề Thiên Đại thánh, Trư Bát Giới… Những món đồ chơi từ bột gạo do các nghệ nhân tò he làng Xuân La được nhiều người yêu thích, đặc biệt là các em nhỏ vì vừa bắt mắt, ngộ nghĩnh vừa toát lên sự tài hoa của người nghệ nhân và nét văn hóa người Việt.

 

 

Hiện nay các nghệ nhân không chỉ nặn các đồ chơi truyền thống kiểu “một màu” như thuở sơ khai mà còn đã sáng tạo, nặn nhiều hình thù phong phú lấy cảm hứng từ danh lam thắng cảnh, di tích lịch sử của Việt Nam

 

 

Bộ tò he và sân khấu hát bội 

 

Tháng 10/2010, nhân dịp kỷ niệm Đại lễ 1000 năm Thăng Long - Hà Nội, tại Trung tâm triển lãm Vân Hồ, người dân làng Xuân La đã mang đến 3 sản phẩm tò he được công nhận là Kỷ lục Việt Nam. Đó là con rồng thời Lý nặng 300kg, con rùa nặng 250 kg và mâm ngũ quả nặng 25kg để quảng bá thương hiệu làng nghề truyền thống Xuân La với du khách gần xa. 

 

 Các sản phẩm tò he của làng Xuân La được công nhận kỷ lục Việt Nam

 

Nghệ thuật nặn tò he không chỉ là một hình thức giải trí dân gian mà còn là biểu tượng sinh động của bản sắc văn hóa Việt. Tại Hà Nội – trái tim của đất nước, tò he vẫn hiện diện như một nhịp cầu kết nối quá khứ với hiện tại, lưu giữ những giá trị truyền thống qua từng hình hài nhỏ bé nhưng đầy tinh tế. Giữa nhịp sống hiện đại, việc gìn giữ và phát huy nghệ thuật nặn tò he chính là cách để mỗi người Việt trân trọng cội nguồn, đồng thời giới thiệu với bạn bè quốc tế một nét đẹp độc đáo của văn hóa dân tộc.

 

THÀNH TỰU KỶ LỤC: Ngày 21/09/2010, Câu lạc bộ tò he Xuân La đã được Tổ chức Kỷ lục Việt Nam (VietKings) xác lập kỷ lục với nội dung "Làng nghề nặn tò he duy nhất Việt Nam".

 

------------------------------------------------------------------

TỔ CHỨC KỶ LỤC VIỆT NAM - VIETKINGS

01 Đặng Văn Ngữ, Phường Phú Nhuận, TP. Hồ Chí Minh

Điện thoại: (0283) 8 477 477

Đăng ký Kỷ lục: 0908 254 258 - 08 333 68 555