Dân tộc Mông sinh sống ở miền núi vùng cao thuộc các tỉnh Tuyên Quang, Lào Cai, Lai Châu, Sơn La, Cao Bằng, Nghệ An, với gần 1,4 triệu người (theo kết quả điều tra thu thập thông tin về tình trạng kinh tế-xã hội của 54 dân tộc thiểu số năm 2019 của Ủy ban Dân tộc). Từ xa xưa, đồng bào Mông luôn chọn địa hình vùng cao của miền núi để sinh sống, như một cách thể hiện lối sống, ứng xử đầy bản lĩnh, phóng khoáng và mạnh mẽ trước thiên nhiên của họ.

Đồng bào Mông quan niệm, phụ nữ Mông là phải biết se lanh, dệt vải, in sáp vẽ hoa văn trên vải… để may trang phục. Để tạo nên một bộ trang phục truyền thống hoàn chỉnh và đẹp mắt, người Mông phải trải qua rất nhiều công đoạn như: Se lanh, dệt vải bằng khung cửi, vẽ sáp ong tạo hoa văn, nhuộm chàm, thêu chỉ màu tạo hoa văn nổi. Công đoạn nào cũng quan trọng, trong đó, khâu vẽ sáp ong để tạo hoa văn là kỳ công và đòi hỏi nhiều kỹ năng thuần thục được đúc kết qua nhiều thế hệ.

Một tấm vải lanh vẽ họa tiết sáp ong hoàn thiện cần trải qua 2 giai đoạn: Vẽ họa tiết và nhuộm chàm. Công cụ gồm: chảo sắt nhỏ, bút vẽ, vải lanh, sáp ong, nước chàm. Vải thường được dệt từ sợi cây lanh, sau khi giặt sạch được làm phẳng bằng cách trải lên một tấm ván và vuốt bằng nanh lợn rừng.

Trước khi vẽ sáp phải tạo hình lên vải. Đây là khâu quan trọng và mất nhiều thời gian

Đầu tiên là khâu chọn sáp. Sáp ong có 2 loại: Màu vàng là sáp non, màu đen là sáp già; sau khi lấy hết mật, sáp được nấu cho đến khi nóng chảy rồi đem 2 loại trộn lẫn với nhau. Khi bắt đầu vẽ sáp lên vải, sáp ong luôn phải đun ở nhiệt độ cao từ 70 - 80 độ C để sáp không bị khô. Bút để vẽ là một thanh tre hoặc gỗ dài từ 7 - 10cm, đầu ngòi bút được nẹp vào thanh tre được làm từ 3 lá đồng hình tam giác, ngòi bút càng mỏng thì hoa văn càng đẹp và dễ vẽ.

Bút vẽ sáp ong lên vải được làm bằng cán tre, đầu là các tấm đồng nhỏ có cạnh tròn và trơn. Sáp ong được đun nóng chảy và duy trì ở trạng thái lỏng trong suốt quá trình vẽ. Khi vẽ, người phụ nữ Mông đặt vải lên một tấm ván bằng phẳng và nhẵn, một đầu để phần đã vẽ xong, một đầu cuộn vải để tiếp tục vẽ, vẽ đến đâu quấn đến đấy. Khi vẽ luôn phải ngồi bên bếp lửa, chấm bút vào chảo sáp ong nóng đặt trên than hồng rồi từ sự sáng tạo của mỗi người mà trên vải hiện lên những hoa văn với các họa tiết phù hợp, thể hiện ước muốn ấm no, hạnh phúc.

Sau khi vẽ xong, vải được mang luộc cho lớp sáp bong hết, sau đó là nhuộm chàm rồi phơi vài lần nắng để được tấm vải lanh hoàn chỉnh. Khi vẽ, người vẽ đặt vải lên một tấm ván bằng phẳng và nhẵn, một đầu để phần đã vẽ xong, một đầu cuộn vải để tiếp tục vẽ, vẽ đến đâu quấn đến đấy. Khi vẽ luôn phải ngồi bên bếp lửa, chấm bút vào chảo sáp ong nóng đặt trên than hồng rồi từ sự sáng tạo của mỗi người mà trên vải hiện lên những hoa văn với các họa tiết phù hợp, thể hiện ước muốn ấm no, hạnh phúc.

 

Nhiều loại hoa văn được tạo nên từ những " nghệ sĩ bản làng"

 

 

 

Nhuộm chàm và phơi vải

 

 

Các họa tiết hoa văn trên vải của người Mông thể hiện ước vọng có một cuộc sống tốt đẹp

 

Ngày 10/11/2018, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã ký Quyết định số 3413/QĐ-BVHTTDL đưa nghệ thuật dùng sáp ong tạo hoa văn trên vải của người Mông ở các huyện Mù Cang Chải, Trạm Tấu, Văn Chấn thuộc tỉnh Yên Bái cũ được đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia ở loại hình tri thức dân gian.

Kỹ thuật trang trí sáp ong trên vải ở Lào Cai là một nét đẹp tinh tế, phản ánh mối gắn bó sâu sắc giữa con người với thiên nhiên và văn hóa bản địa. Những hoa văn được tạo nên không chỉ làm nên vẻ đẹp cho trang phục truyền thống mà còn lưu giữ câu chuyện về lịch sử, tín ngưỡng và đời sống tinh thần của cộng đồng nơi đây. Giữa nhịp sống hiện đại, di sản này vẫn âm thầm lan tỏa, trở thành niềm tự hào và là minh chứng cho sức sống mãnh liệt của văn hóa dân tộc vùng cao Tây Bắc.

 

----------------------------------------------------------------------------

TỔ CHỨC KỶ LỤC VIỆT NAM (VIETKINGS)

 01 Đặng Văn Ngữ, Phường Phú Nhuận, TP. Hồ Chí Minh

Điện thoại: (0283) 8 477 477

Đăng ký Kỷ lục: 0908 254 258 - 08 333 68 555