Làng Cổ Chất thuộc vùng đất Phương Định bên dòng sông Ninh Cơ (tỉnh Nam Định cũ, nay là tỉnh Ninh Bình mới) từ thời nhà Trần đã được biết đến với nghề chăm tằm ươm tơ, cung cấp nguyên liệu cho các làng dệt Cự Trữ, Nhự Nương và các vùng lân cận. Người nông dân Cổ Chất quanh năm suốt tháng cần mẫn bên nương dâu, nong tằm, ươm tơ, guồng sợi…, cho ra đời những cuộn tơ tằm óng ả, sợi mảnh như tia nắng nức tiếng khắp vùng.

Nghề ươm tơ của làng phát triển mạnh nhất từ sau khi thực dân Pháp thực hiện cuộc khai thác thuộc địa lần thứ nhất (năm 1897), Cổ Chất nói riêng và Trực Ninh nói chung lúc đó trở thành vùng vành đai nguyên liệu cung cấp cho Công ty Bông Vải Sợi Bắc Kỳ. Tơ tằm Cổ Chất khi đó nổi tiếng đến mức giới tư bản Pháp đã cho xây dựng một nhà máy ươm tơ ngay ở làng Cổ Chất nhằm mục đích khai thác kỹ năng lao động của những người dân bản địa cũng như tiềm năng của vùng dâu tằm dọc bờ sông Ninh. Đó cũng là thời kỳ “hoàng kim” của tơ tằm Cổ Chất. Thương nhân, buôn lái trên tàu thuyền ở khắp các nơi nườm nượp đổ về Cổ Chất để thu mua tơ đem bán ở bến Đò Chè - một khu cảng sầm uất, nhộn nhịp của Nam Định thời kỳ trước năm 1945. Tơ tằm Cổ Chất còn được Phủ thủ hiến Bắc Kỳ trao giải thưởng “Cửu phẩm công nghệ” năm 1942 tại một phiên đấu xảo (hội chợ) ở Kinh thành Thăng long, nơi hội tụ các tinh hoa các làng nghề.

Hàng năm, người Cổ Chất sẽ bắt đầu vụ ươm tơ đầu tiên từ tháng Hai, tháng Ba và kéo dài đến hết tháng Chín âm lịch. Nguồn cung cấp kén chính cho làng Cổ Chất xưa là ở làng Hợp Hòa nằm bên bờ đê sông Ninh Cơ, cùng thuộc xã Phương Định. Kén tằm kéo tơ có hai loại, nếu tằm ăn lá sắn sẽ cho kén trắng, tằm ăn lá dâu thì cho kén vàng. Kén màu nào sẽ cho ra tơ màu ấy. Để thực hiện quy trình ươm tơ thủ công, người thợ Cổ Chất phải cực kỳ khéo léo và tỉ mỉ, kiên nhẫn. Đầu tiên là phải phân loại kén tằm theo chất lượng, sau đó cho kén vào nồi nước sôi và luôn tay đảo đều cho đến khi lớp áo kén bong ra bên ngoài. Khi đó, người thợ sẽ lần tìm những mối gốc của kén tơ và rút ra, chập 10 sợi với nhau thành 1 sợi kéo lên quấn vào bát tơ. Nghề ươm tơ đòi hỏi người thợ có độ tập trung cao, làm việc hàng chục giờ đồng hồ mỗi ngày trong hơi nóng và sự ẩm ướt. Đôi mắt phải tinh, đôi tay phải linh hoạt để đảo kén, đánh mối và tỉa sợi tơ, sao cho sợi tơ thật đều, căng chắc và óng mượt, không bị quá dày hay quá mảnh. Trong chiếc lò ươm tơ bốc hơi nghi ngút, những kén tằm hình oval thi nhau nhảy không ngừng dưới những đôi tay thoăn thoắt của người thợ, làm bắn vô số những hạt nước li ti ra xung quanh. Khắp nơi đều ẩm ướt và sực nức mùi đặc trưng của những con nhộng tằm gặp hơi nóng. Những sợi tơ mỏng mảnh liên tục được kéo lên các bát tơ, khi đủ dày thì được chuyển sang guồng tơ, ghim mặt và tháo tơ ra phơi nắng, tơ này gọi là tơ sống. Tơ sống được đem đi phơi dưới nắng trước khi được se thành tơ thành phẩm để dệt lụa. Trời càng nắng thì tơ sẽ càng óng đẹp, nắng to chỉ cần phơi 2 ngày là được, còn khi trời âm u phải phơi tơ cả tuần, ảnh hưởng đến độ óng ả của sợi tơ. 

 

Tằm được nuôi bằng lá dâu non

Tằm kết thành kén sẽ được đem đi phân loại và trần qua nước sôi

Kén được cho vào nước nóng để dễ dàng tách ra và kéo thành sợi cuộn vào các guồng

Những sợi tơ mỏng mảnh liên tục được kéo lên các bát tơ, khi đủ dày thì được chuyển sang guồng tơ, ghim mặt và tháo tơ ra phơi nắng, tơ này gọi là tơ sống

 

Kéo tơ xong, người thợ sẽ nhặt sạch tạp chất, cuộn tơ phải trắng sạch thì mới đem đi phơi khô

Tơ sống được đem đi phơi nắng trước khi được se thành tơ thành phẩm để dệt lụa. Trời càng nắng thì tơ càng óng đẹp, nắng to chỉ cần phơi 2 ngày là được.

 

Ngày nay để tiết kiệm thời gian nhiều hộ kinh doanh đã chọn phương pháp vừa quay tơ vừa sấy nhiệt 

 

Thợ dệt đưa sợi tơ lên khung cửi gỗ dùng chân đạp bàn guồng, tay điều khiển con thoi đưa qua lại nhịp nhàng, từng sợi tơ đan vào nhau tạo thành tấm lụa mềm mại, óng ả

 

Để góp phần gìn giữ và phát triển nghề tơ lụa truyền thống, một số hộ dân hiện đã chủ động đầu tư máy móc, ứng dụng công nghệ hiện đại vào công đoạn se tơ, dệt lụa, cho năng suất và thu nhập cao hơn. Nhờ kỹ thuật ươm tơ của người xưa, sản phẩm tơ lụa Cổ Chất hiện đại dù sản xuất thủ công hay máy móc đều có chất lượng cao, sợi tơ mảnh mà bền, mượt mà, óng ả bắt mắt. Những người thợ tâm huyết đã nghiên cứu thị trường, tìm tòi, ứng dụng công nghệ hiện đại kết hợp với kỹ thuật truyền thống cho ra đời các sản phẩm lụa cao cấp, đồng thời cung cấp nguyên liệu chất lượng cao cho các thương hiệu thời trang trong nước và quốc tế.

Sản phẩm vải tơ tằm thủ công truyền thống Chất Silk của Hợp tác xã Lụa Cổ Chất đạt chuẩn OCOP hạng 4 sao, chắp cánh cho thương hiệu tơ lụa Cổ Chất ngày càng được nhiều người biết tới. 

----------------------------------------------------------------------