LỊCH SỬ HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN

Người dân Đào Xá vẫn truyền tai nhau rằng, nghề làm đàn ở làng đã có lịch sử hơn 200 năm, gắn liền với tên tuổi cụ Đào Xuân Lan - một người có niềm đam mê đặc biệt với âm nhạc dân tộc. Thuở ấy, cụ Lan không quản ngại đường xa, lặn lội khắp nơi để học nghề mộc, rồi sau đó là nghề chế tác nhạc cụ truyền thống. Khi đã thành thạo, cụ trở về quê nhà, truyền dạy nghề cho bà con trong làng, mở đầu cho sự hình thành và phát triển của làng nghề làm đàn Đào Xá. Dưới bàn tay khéo léo của những nghệ nhân Đào Xá, các loại nhạc cụ truyền thống như đàn tranh, đàn nguyệt, đàn bầu… dần hiện hữu và vang lên những âm thanh trong trẻo, sâu lắng giữa làng quê yên bình. Khi cụ Đào Xuân Lan qua đời, để tưởng nhớ công lao to lớn của cụ, dân làng đã suy tôn ông là Tổ nghề và lập ban thờ tại đình làng để hương khói hàng năm. Từ giữa thế kỷ XIX, làng nghề bước vào thời kỳ hưng thịnh. Những người thợ tài hoa của Đào Xá đã mang theo gia đình, họ hàng ngược lên thành Thăng Long lập nghiệp, lập nên một phường nghề riêng, mở ra phố Hàng Đàn (sau nhập vào phố Hàng Quạt, quận Hoàn Kiếm ngày nay) là một trong 36 phố phường Hà Nội.

Những đàn nguyệt, đàn tranh, đàn bầu, nhị, hồ… ở phố Hàng Đàn xưa được rất nhiều người ưa chuộng. Thậm chí, nhiều người thợ giỏi của làng Đào Xá còn được tuyển vào làm đàn, nhạc cụ dân tộc tại cung đình Huế. Thời kháng chiến chống thực dân Pháp và trước cách mạng 1945, làng nghề làm đàn phát triển mạnh. Sau khi hòa bình lập lại 1954 làng vẫn giữ được nghề. Các đoàn văn công xưa như Hoa Mai, Lúa Mới, đoàn ca múa nhạc Trung ương đều dùng đàn của Đào Xá trong các dịp biểu diễn, xem các nhạc cụ dân tộc như tam thập lục, đàn đáy, tỳ bà… như một vật dụng bất ly thân và không thể thay thế.

Sản phẩm của làng rất đa dạng, từ cây đàn bầu, đàn tam, thập, lục, đàn đáy, đàn nguyệt, đàn tỳ bà... cho đến những cây nhị, cây hồ, cây líu...

Tuy nhiên, từ sau năm 1975 Việt Nam rơi vào thời kỳ khủng hoảng kinh tế kéo dài, nghề làm đàn Đào Xá cũng theo đó mà suy sụp. Hiện trong làng chỉ còn duy nhất gia đình anh Đào Văn Tuấn - con trai của cố nghệ nhân ưu tú Đào Xuân Soạn cùng 4 người thợ vẫn ngày đêm miệt mài chế tác các loại đàn cổ truyền của dân tộc: đàn tranh, đàn bầu, tam thập lục, đàn đáy, tỳ bà...

QUY TRÌNH CHẾ TÁC NHỮNG CHIẾC ĐÀN CỔ LÀNG ĐÀO XÁ

Đối với những nghệ nhân làng đàn Đào Xá, nghề làm đàn là nghề tốn lắm công phu. Người thợ phải thạo hay ít nhất phải biết về nghề mộc, chưa kể phải có đôi tai và cặp mắt tinh tế

Quá trình hoàn thiện cho ra một cây đàn thì khâu đầu tiên là lựa chọn nguyên liệu. Gỗ là nguyên liệu chính để làm thành đàn, cần đàn phải là gỗ trắc; gỗ làm mặt đàn phải là gỗ vông (có nơi gọi là cây ngô đồng). Tùy từng loại đàn mà chọn gỗ cho phù hợp vì mỗi loại gỗ cho mỗi âm thanh khác nhau, chẳng hạn như với đàn nguyệt, không có gì tốt hơn gỗ trắc và gỗ cẩm lai. Thông thường, gỗ được chọn làm đàn sẽ phơi từ 2 -3 năm để khi đi vào sản xuất gỗ không bị cong, vênh và nứt nẻ. Đồng thời, khi phơi gỗ khô sẽ giúp đàn có tiếng, âm thanh đạt yêu cầu.

Gỗ thường được dùng làm đàn là gỗ trắc, gỗ vông, gỗ cẩm lai,... tùy từng loại đàn mà các nghệ nhân sẽ chọn gỗ phù hợp

Sau khi xử lý gỗ, các nghệ nhân bắt đầu tạo hình khung đàn. Tùy vào từng loại đàn như đàn nguyệt, đàn bầu, đàn nhị hay đàn tranh mà hình dáng, kích thước, độ cong… sẽ khác nhau. Người thợ sẽ cưa, bào, đục, gọt bằng tay để tạo dáng thân đàn, cần đàn và các chi tiết liên quan. Việc tạo dáng đòi hỏi sự chính xác gần như tuyệt đối để bảo đảm độ cân đối và hài hòa, từ đó giúp âm thanh đàn đạt chuẩn. Đối với những loại đàn có hình dạng đặc biệt như đàn nguyệt (hình tròn) hay đàn bầu (hình quả bầu), nghệ nhân phải uốn cong gỗ bằng kỹ thuật truyền thống rất công phu.

Mặt đàn là bộ phận cực kỳ quan trọng trong việc quyết định độ vang và chất lượng âm của đàn. Tại Đào Xá, mặt đàn thường được làm từ gỗ nhẹ như gỗ ngô đồng hoặc tre già đã được xử lý kỹ để chống cong, mốc. Mặt và lưng đàn được ghép với thân đàn bằng keo tự nhiên và nén chặt bằng tay hoặc bằng dụng cụ thủ công truyền thống. Từng bộ phận như thân, cần, mặt và lưng phải khớp nhau hoàn hảo cả về hình thức lẫn cấu trúc để đảm bảo độ chắc chắn và truyền âm tốt nhất.

Mỗi chi tiết của từng cây đàn đều đòi hỏi sự tỉ mỉ của người thợ, dù có một khâu đã được máy móc hỗ trợ

Nghệ nhân Đào Anh Tuấn cùng cộng sự từng bước tạo nên hình dáng cây đàn

Khi phần thân đàn hoàn thiện, người thợ sẽ lắp các bộ phận phụ như trục lên dây, ngựa đàn, phím, chốt chỉnh âm, hộp cộng hưởng… Những chi tiết này được làm tỉ mỉ từ gỗ hoặc kim loại, đòi hỏi sự cẩn trọng cao để không làm ảnh hưởng đến thẩm mỹ và âm thanh của đàn.Cái khó nhất khi làm một chiếc đàn là hoàn thiện âm thanh. Người thợ vừa phải biết căn chỉnh, vừa phải biết thẩm âm để làm sao chiếc đàn đạt được chuẩn mực nhất định. Âm thanh đàn Đào Xá cũng được làm để phù hợp với từng vùng miền, người miền Bắc thiên về chèo văn âm thanh sẽ trầm để phù hợp với giọng ca người Bắc, còn người miền Nam thiên về cải lương nên âm thanh của đàn thanh thoát, trong trẻo.

Công đoạn ráp và căng dây được người nghệ nhân căn chỉnh một cách tỉ mỉ

Nghệ nhân chỉnh âm cho chiếc đàn mới. Dù không học qua trường lớp đào tạo về âm nhạc nhưng kỹ năng thẩm âm của người Đào Xá rất chuẩn

Sau khi hoàn tất phần kỹ thuật, cây đàn sẽ được đưa vào công đoạn trang trí và hoàn thiện.  Một số cây đàn cao cấp còn được khảm trai, chạm trổ hoa văn truyền thống như hình rồng, phượng, hoa lá… tạo thêm giá trị nghệ thuật và văn hóa cho sản phẩm. Đây cũng là công đoạn thể hiện gu thẩm mỹ và bàn tay tài hoa của người thợ làng nghề. Ngoài việc sản xuất đàn theo sản phẩm y nguyên truyền thống, những nghệ nhân còn chế tác theo yêu cầu của khách hàng, đáp ứng những khách hàng khó tính nhất.

Những chiếc đàn hoàn thiện

Năm 2009, Đào Xá được công nhận là Làng nghề truyền thống, khẳng định vai trò quan trọng trong việc bảo tồn di sản văn hóa phi vật thể của Hà Nội.

Trải qua bao thăng trầm của lịch sử, làng nghề làm đàn Đào Xá vẫn bền bỉ gìn giữ những giá trị quý báu mà cha ông để lại. Mỗi cây đàn nơi đây đều ẩn chứa trong mình câu chuyện của đất, của người, của tâm hồn Việt được chắt lọc qua từng thớ gỗ, từng đường nét chạm trổ, và từng cung bậc ngân vang. Ngày nay, bên cạnh việc sản xuất những cây đàn truyền thống, các nghệ nhân Đào Xá còn tích cực tham gia biểu diễn, phục dựng lễ hội làng nghề và truyền dạy nghề cho thế hệ trẻ, góp phần làm sống dậy và lan tỏa giá trị văn hóa của ông cha. Chính điều đó đã và đang giúp làng đàn Đào Xá không chỉ tồn tại, mà còn phát triển, từng bước khẳng định vị thế trong kho tàng di sản nghề thủ công Việt Nam. Dù thời gian có trôi, tiếng đàn Đào Xá vẫn sẽ mãi ngân vang, kể tiếp câu chuyện về một làng nghề, một tình yêu, một di sản Việt Nam trường tồn cùng năm tháng.

-------------------------------------------------------------------

TỔ CHỨC KỶ LỤC VIỆT NAM (VIETKINGS)