Đối với người Tày ở vùng này, chiếc nón được trao cho cô gái khi về nhà chồng như một món quà kỷ niệm từ cha mẹ, gửi gắm niềm tin và lời nhắn nhủ sâu sắc: mong con luôn giữ trọn đạo hiếu với cha mẹ, yêu thương chồng con và vun vén hạnh phúc gia đình.

Nón lá Hai Mê gắn liền với đời sống, văn hóa, phong tục tập quán của người Tày trên mảnh đất Hà Giang cũ

LỊCH SỬ HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN

Nghề chằm nón lá Hai Mê của người Tày tại xã Xuân Giang, tỉnh Hà Giang cũ không có thông tin chính xác về thời điểm ra đời của làng nghề này. Theo lời kể của các bậc cao niên trong làng, nghề đã xuất hiện từ rất lâu đời, gắn liền với đời sống lao động và phong tục văn hóa của đồng bào nơi đây. Nghề được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác, như một phần không thể thiếu trong ký ức văn hóa và sinh hoạt thường nhật của người Tày. Chiếc nón lá Hai Mê từ bao đời nay không những là công cụ hữu ích để che mưa, che nắng trong công việc đồng áng của người Tày mà còn có vai trò quan trọng trong nghi lễ cưới, hỏi. Toàn xã hiện có khoảng 60 hộ thường xuyên tham gia thực hiện làm nón. 

Nghề chằm nón lá Hai Mê đã được lưu truyền qua nhiều thế hệ của người dân nơi đây

QUY TRÌNH CHẰM NÓN LÁ HAI MÊ

Người Tày làm 2 loại nón cho đàn ông và phụ nữ, trong đó loại cho đàn ông gọi là “chúp cảy”, loại nón dành cho phụ nữ gọi là “ăn chúp thoong lang”. 

Quy trình làm nón gồm các công đoạn đan mê nón: Sau khi chẻ và vót được các nan giang như ý, người đan nón sẽ gộp hai nan một, sau đó chọn 5 cặp như vậy gài với nhau để đan ô mắt cáo hình ngũ giác phía trên đỉnh nón. Tiếp theo họ chọn các nan đơn để đan theo hình thức đan nong mốt với số lượng mỗi bên 18 nan tính từ đỉnh nón về phía hai bên tạo thành các ô mắt cáo hình lục giác. Từ nan thứ 19 trở đi hình thức đan có sự thay đổi đáng kể, các nan được đan cài sát vào nhau tạo thành các viền nan chạy vòng xung quanh, tổng cộng có 11 viền (mỗi viền nổi rõ 3 nan lên xuống); mê ngoài và mê trong cũng đan tương tự, nhờ cách đan này tạo cho vành nón trở nên dầy dặn, chắc chắn. Đặc biệt các vòng đan xen dày khu vực rìa viền nón toát lên tính nghệ thuật rất cao.

Để có một chiếc nón lá đẹp và bền, nghệ nhân phải chọn lá cọ tỉ mỉ, chọn những lá non, đều nhau và không bị rách

Các cây giang không bị sâu bệnh sẽ được chọn và vót để đảm bảo đúng độ dài cũng như kích thước phù hợp cho việc làm nón

Công đoạn tạo hình khối, hoa văn, hình tượng trong lòng nón và trên dây quai nón: Dây quai nón là điểm đặc trưng có thể thấy rõ nhất tạo nên sự sinh động cho chiếc nón. Người Tày thường đan quai nón bằng các loại sợi chỉ màu khác nhau, phổ biến nhất là cách đan sợi tết theo tỷ lệ cặp trên dưới theo các màu cho phù hợp để làm nổi bật họa tiết. Các mẫu hoa văn được tết trên dây quai nón rất đa dạng, tổng cộng có 43 mẫu khác nhau. Mỗi loại hoa văn lại có những ý nghĩa khác nhau như hoa văn chấm, hoa văn lược, hoa văn sóng hình núi… Đối với những hoa văn được trang trí trong lòng nón chủ yếu được cắt bằng các loại giấy màu phù hợp với sở thích người làm nón. Tiếp theo là công đoạn gài lá, khâu đính lá cọ; công đoạn úp mê, khâu vành nón; công đoạn bảo quản và cung cấp sản phẩm ra thị trường.

Công đoạn đan mê nón được người phụ nữ Tày Xuân Giang thực hiện rất thuần thục, đẹp mắt và kỳ công

Những lá cọ non được chọn lựa, hơ qua lửa và được đặt vào giữa 2 mê nón

Đối với nón của nam giới: Về chất liệu làm nón vẫn sử dụng lá cọ, nan giang, sợi khâu bằng sợi móc, sợi cước, hình thức đan nong mốt và nong đôi. Điều khác biệt lớn nhất giữa hai loại nón đó chính là hình dáng, nếu nón dành cho phụ nữ có hình chóp thuôn đều về các phía, dạng hình nấm, thì nón của nam giới phía trên thiết kế hình trụ chóp, phía dưới bè ra. Nếu nhìn kỹ và liên tưởng phần trụ nón kéo dài và vươn cao có phần giống với biểu tượng sinh thực khí. Đây có thể là nét riêng trong văn hóa bản địa.

Sau khi đan hoàn chỉnh mê nón, người thợ sẽ đưa mê đặt lên gác bếp để hơ khói. Thời gian hong trung bình khoảng 3 tháng, không khí nóng của bếp củi sẽ làm cho nan giang bay hơi nước và khô dần, khói bếp ám vào nan có tác dụng phòng trừ sâu bọ, không bị mọt trong quá trình sử dụng sau này. Trong quá trình hong trên bếp lửa các nan giang chuyển từ mầu trắng ngà sang màu nâu đen nhưng độ bền của nan tốt hơn.

 

Nghệ nhân đang đan dây để làm quai nón

Nón Hai Mê, với thiết kế chóp nhọn và vành rộng, không chỉ là vật dụng quen thuộc trong đời sống hàng ngày mà còn mang đậm dấu ấn văn hóa của người Tày

Năm 2023, nghề làm nón Hai Mê được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể Quốc gia, đánh dấu bước ngoặt quan trọng trong nỗ lực giữ gìn và phát huy giá trị truyền thống.