Từ những năm 1900, guốc mộc trở thành món “thời trang” bình dân đại chúng, từ nam phụ, lão ấu đều có thể mang guốc mộc. Tiếng guốc khua đầu ngõ báo hiệu nhà có khách hay người thân từ phương xa trở về. Thậm chí đối với nhiều phụ nữ, guốc mộc phải có tới tận 2-3 đôi, cái để mang đi chơi, cái để mang đi chợ...cũng là một cách để thể hiện sự “sang chảnh” theo quan niệm lúc bấy giờ.

LỊCH SỬ HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN

Không rõ nghề guốc mộc đến Bình Dương (TP.HCM mới) từ khi nào, nhưng cách đây hơn trăm năm các nhà làm guốc nổi tiếng đã tề tựu đông đảo ở 2 phường Phú Thọ, TP.Thủ Dầu Một (nay là phường Thủ Dầu Một, TPHCM) và phường Bình Nhâm, thành phố Thuận An (nay là Phường Lái Thiêu, TP.HCM) Cả hai đều xuất hiện từ đầu thế kỷ thứ 20 vào khoảng những năm 1900 và nhanh chóng trở thành thủ phủ của những đôi guốc mộc. Trước đây, làng guốc Phú Văn rất sầm uất với cả trăm hộ gia đình làm nghề, vì vậy mà ở đây có hẳn một con đường mang tên “Xóm Guốc”. Năm 1999, tên đường được công nhận và ghi vào hệ thống các tên đường của thành phố Thủ Dầu Một. Thời kỳ hưng thịnh, sản phẩm guốc không chỉ tiêu thụ trong khu vực mà còn xuất khẩu sang một số nước châu Á, nhiều nhất là Campuchia và Lào.

Sau này, do sự cạnh tranh của các sản phẩm giày dép hiện đại, nhiều cơ sở sản xuất guốc đã phải đóng cửa. Hiện tại làng nghề guốc mộc ở nơi đây chỉ còn khoảng 20 cơ sở sản xuất và phân phối. 

Toàn cảnh một xưởng làm guốc đã truyền 4 đời tại làng Phú Văn

Guốc gồm có nhiều loại như: guốc mộc, guốc sơn, guốc vẽ khắc hoa văn; về sau guốc được kết hợp với nhiều ngành nghề thủ công khác như: nghề sơn mài, thêu tay, kết cườm tạo thành những đôi guốc mộc có giá trị và tính thẩm mỹ cao

QUÁ TRÌNH LÀM NÊN NHỮNG ĐÔI GUỐC MỘC 

Nguyên liệu làm guốc thường là các loại gỗ xốp nhẹ, dễ xẻ và tạo dáng như: gỗ xoan, gỗ đào, gỗ tạp,... Nghệ nhân làm guốc để làm ra đôi guốc phải trải qua nhiều công đoạn. Đầu tiên là chẻ gỗ ra hình khối, phác thảo, sau đó vẽ khuôn rồi mang đi cắt. Những khúc gỗ đã bổ được cho vào máy xẻ để tạo thành các phôi gỗ với độ dày, chiều rộng đều nhau, sẵn sàng cho công đoạn chế tác.

Phôi gỗ sau khi xẻ được đưa vào mài thô để loại bỏ các cạnh sắc, bề mặt sần sùi. Người thợ dùng dao, đục và các công cụ thủ công để định hình dáng cơ bản của đôi guốc: phần mũi, gót, bầu guốc, tạo độ cong cần thiết. Đây là công đoạn đòi hỏi sự tỉ mỉ và kinh nghiệm vì chỉ cần sơ ý, đôi guốc sẽ bị méo hoặc lệch dáng. Dáng guốc được tạo phải đảm bảo sự cân đối và phù hợp với kích cỡ chân người mang.

Nguyên liệu làm guốc thường là các loại gỗ xốp nhẹ và dễ tạo hình

Gỗ sẽ được chẻ ra hình khối tạo thành các phôi gỗ đều nhau

Sau khi khúc gỗ được cắt nhỏ, các nghệ nhân sẽ đo kích thước, tạo hình đế guốc 

Sau khi định hình, guốc được tiếp tục mài bóng và mài nhẵn. Các dụng cụ như giấy ráp, đá mài được sử dụng để làm mịn bề mặt, loại bỏ những vết xước, cạnh thô, giúp guốc đạt độ láng bóng tự nhiên. Đôi guốc lúc này trông đã hoàn chỉnh về dáng nhưng vẫn còn cần xử lý bề mặt để tăng độ thẩm mỹ và độ bền.

Guốc sau khi mài nhẵn sẽ được đưa vào phun sơn hoặc sơn thủ công. Lớp sơn giúp bảo vệ bề mặt gỗ, chống thấm nước và tạo độ bóng đẹp. Tùy yêu cầu của khách hàng, guốc có thể được sơn trơn, sơn vân gỗ hoặc vẽ tay, khắc hoa văn trang trí. Một số thợ còn đánh bóng guốc bằng dầu để giữ lại vẻ đẹp tự nhiên của vân gỗ. Đây là bước thể hiện sự tinh tế, sáng tạo của mỗi nghệ nhân.

Khi chà nhám, người thợ phải khéo léo để không làm mất đi kiểu dáng ban đầu của guốc, hoặc cưa không ngay ngắn thì cũng không ra được dáng guốc đẹp

Ngoài một số loại đế guốc truyền thống các nghệ nhân còn sáng tạo thêm những sản phẩm đế điêu khắc tăng giá trị thẩm mỹ

Đế guốc được phơi khô 

Sau khi đế guốc khô được đem đi sơn màu và dán đế

Công đoạn cuối cùng là đóng đế và gắn quai. Đế guốc thường được làm bằng cao su hoặc gỗ khác để tăng độ bền và chống trơn trượt. Quai guốc – có thể làm từ vải, da hoặc nhựa – được đóng chắc chắn bằng đinh hoặc vít. Hằng ngày, các xưởng sẽ tập trung vào sản xuất guốc thô và khi có đơn đặt hàng xưởng mới tiến hành đóng quai theo yêu cầu. Sau khi đã hoàn thiện, người thợ kiểm tra lại toàn bộ sản phẩm, đảm bảo sự chắc chắn, cân đối và đẹp mắt trước khi giao cho khách. Đôi guốc hoàn thiện không chỉ là sản phẩm tiêu dùng mà còn là kết tinh của sự khéo léo và tâm huyết của người thợ guốc. 

Đóng đế và gắn quai là công đoạn cuối cùng để hoàn thiện sản phẩm

Ngoài sản xuất guốc, "Xóm Guốc" Phú Văn còn phân phối đế đến các khu vực trên địa bàn TP.HCM, Đà Nẵng, Huế, Hà Nội và đi các tỉnh miền tây như Vĩnh Long, Cần Thơ…

 

 

Những thành phẩm guốc mộc đẹp, đa dạng mẫu mã được bày bán 

 

Từ bao đời nay, làng Phú Văn vẫn giữ vững danh xưng “thủ phủ” của những đôi guốc mộc, như một phần ký ức đẹp trong văn hóa người Việt. Dẫu cho nhịp sống hiện đại kéo theo nhiều đổi thay, những đôi guốc mộc vẫn hiện hữu, không chỉ là vật dụng mà còn là biểu tượng của sự mộc mạc, bền bỉ và tinh tế. Nghề làm guốc mộc nơi đây không chỉ giúp người dân gìn giữ kế sinh nhai mà còn góp phần lưu giữ một nét văn hóa truyền thống quý báu của quê hương. Làng Phú Văn hôm nay vừa tự hào tiếp nối di sản cha ông, vừa nỗ lực làm mới sản phẩm để guốc mộc không chỉ hiện diện trong đời sống mà còn trở thành món quà lưu niệm đậm chất dân tộc gửi gắm hồn quê đến với bạn bè gần xa.

 

-------------------------------------------------------------------

TỔ CHỨC KỶ LỤC VIỆT NAM (VIETKINGS)

01 Đặng Văn Ngữ, Phường Phú Nhuận, TP. Hồ Chí Minh

Điện thoại: (0283) 8 477 477

Đăng ký Kỷ lục: 0908 254 258 - 08 333 68 555