Cận Tết Nguyên đán là thời điểm những người thợ rèn ở thôn Minh Khánh tọa lạc tại xã Tịnh Minh, huyện Sơn Tịnh, tỉnh Quảng Ngãi (nay là xã Sơn Tịnh, tỉnh Quảng Ngãi) tất bật đêm ngày bởi nhu cầu mua sắm các sản phẩm từ nghề này tăng cao. Từ tờ mờ sáng, khắp làng đã vang lên tiếng búa đe.

LỊCH SỬ HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN

Theo các cụ cao niên ở thôn Minh Khánh, không ai biết chính xác nghề rèn nơi đây có từ bao giờ, họ chỉ biết ông cụ tổ của nghề có tên là Đinh Khắc Nhơn, có gốc gác từ phía Bắc, hơn 3 thế kỷ trước, cụ tổ cùng gia đình di cư đến đây và chọn mảnh đất sát bên bờ sông Trà để khai hoang, lập nghề, lập làng. Kể từ đó, những lò rèn luôn đỏ lửa trên mảnh đất này cho đến ngày hôm nay. Những sản phẩm ở làng rèn của lò nào thì lò ấy khắc tên lên sản phẩm mình làm ra. Thời kỳ hưng thịnh của làng Minh Khánh có đến hơn 150 hộ làm nghề rèn. Tất cả sản phẩm rèn của làng từ dao, búa, lưỡi liềm, lưỡi cày, cuốc, rựa,… đều nổi tiếng khắp gần xa vì độ bền và chắc.

Người dân nơi đây đã gắn bó với nghề rèn suốt 3 thế kỷ

Hiện tại, làng rèn Minh Khánh, thuộc xã Tịnh Minh, huyện Sơn Tịnh, tỉnh Quảng Ngãi, có khoảng 60 hộ gia đình vẫn còn giữ nghề rèn. Mặc dù số lượng không còn nhiều như trước do ảnh hưởng của quá trình công nghiệp hóa, nhưng các hộ dân vẫn duy trì và phát triển nghề. Mỗi năm làng rèn Minh Khánh sản xuất khoảng hơn 200.000 sản phẩm, chủ yếu là rựa, liềm, dao, xẻng, cuốc, búa... Nghề rèn đã giúp nhiều hộ dân ở đây có nguồn thu nhập cao hơn so với nghề trồng lúa ở địa phương.

QUY TRÌNH LÀM RA SẢN PHẨM KIM KHÍ TẠI LÀNG RÈN MINH KHÁNH

 

Nguyên liệu để rèn thành dao, rựa, cuốc, xẻng nói chung là “mì” (các cây sắt hình chữ Y, cỡ 16-18mm). 

Thanh "mì" được cắt khúc và "dóc" đã cán mỏng

Khi sắt thép đạt độ nóng cần thiết, người thợ sẽ nhanh tay lấy ra, đặt lên đe và tiến hành rèn đúc. Dưới nhịp búa đều tay, từng nhát đập mạnh mẽ mà chuẩn xác sẽ tạo hình cho sản phẩm. Người thợ chính giữ và điều chỉnh hình dáng, trong khi thợ phụ hoặc máy búa hỗ trợ đập dập. Công đoạn này thường phải thực hiện nhiều lần, xen kẽ giữa việc đưa vào lò nung lại và tiếp tục rèn để sản phẩm dần đạt đến hình dáng và kích thước mong muốn. Sau khi hoàn thiện phần tạo hình, sản phẩm sẽ được đưa vào lò nung lần cuối để chuẩn bị cho công đoạn tôi thép. Khi đạt nhiệt độ thích hợp, sản phẩm được nhúng nhanh vào nước lạnh hoặc dầu nhằm tạo độ cứng và tăng độ bền. Đây là khâu quan trọng nhất trong quy trình rèn, bởi nó quyết định chất lượng và tuổi thọ của sản phẩm. Nghệ nhân làng rèn Minh Khánh rất thành thạo kỹ thuật này, giúp sản phẩm có độ sắc bén và bền bỉ vượt trội.

Nung sắt ở nhiệt độ cao

Sau khi đã đạt đến độ nóng chảy nhất định, thợ rèn sẽ tiếp tục gõ mạnh vào thanh sắt để tạo hình sản phẩm

Sau khi hoàn thiện phần tạo hình, sản phẩm sẽ được đưa vào lò nung lần cuối để chuẩn bị cho công đoạn tôi thép. Khi đạt nhiệt độ thích hợp, sản phẩm được nhúng nhanh vào nước lạnh hoặc dầu nhằm tạo độ cứng và tăng độ bền. Đây là khâu quan trọng nhất trong quy trình rèn, bởi nó quyết định chất lượng và tuổi thọ của sản phẩm. Nghệ nhân làng rèn Minh Khánh rất thành thạo kỹ thuật này, giúp sản phẩm có độ sắc bén và bền bỉ vượt trội. Trước khi xuất xưởng, mỗi sản phẩm đều được kiểm tra kỹ lưỡng về độ sắc, độ bền và hình thức. Những sản phẩm đạt yêu cầu sẽ được đóng dấu hiệu làng rèn Minh Khánh hoặc ký hiệu của từng nghệ nhân. Cuối cùng, sản phẩm được phân loại, đóng gói và phân phối khắp các tỉnh đồng bằng Bắc Bộ và miền Trung. Nghề rèn Minh Khánh không chỉ cung cấp sản phẩm chất lượng mà còn là niềm tự hào của người dân địa phương, giữ gìn nghề truyền thống qua bao thế hệ.

Công đoạn "nước tôi" rất quan trọng, đây là yếu tố để có lưỡi dao sắc bén, bền

Ngoài rèn đúc sắt, thép, thợ rèn tại làng rèn hơn 300 năm tuổi còn trực tiếp làm các khâu như tiện cán, tra cán...

Sản phẩm kim khí ở làng Minh Khánh có nét riêng, sắc sảo khiến người dùng ưa thích. Các sản phẩm không chỉ tiêu thụ trong tỉnh mà còn được xuất đi các tỉnh phía Nam và Tây Nguyên.

Một số sản phẩm rựa tại làng rèn Minh Khánh

Với sự nỗ lực phát huy những giá trị truyền thống, làng rèn Minh Khánh đã được Cục Sở hữu trí tuệ, Bộ Khoa học và công nghệ chứng nhận nhãn hiệu tập thể và được UBND tỉnh công nhận làng nghề truyền thống vào năm 2014. Đặc biệt, năm 2023, sản phẩm của làng nghề được công nhận OCOP 3 sao của tỉnh.