Đối với người Mông sinh sống nơi cổng trời Quản Bạ - Hà Giang (nay là xã Quản Bạ, tỉnh Tuyên Quang), sợi lanh là sợi kết nối với thế giới tâm linh và nguồn cội. Người dân nơi đây quan niệm, khi một người sang thế giới bên kia mà không có một bộ quần áo lanh thì cả làng và dòng họ sẽ không làm ma cho, người chết sẽ không tìm được đường về với tổ tiên và tổ tiên cũng không tìm được người chết. Người phụ nữ Mông đi lấy chồng phải có bộ quần áo lanh trong người, để khi bước vào cửa nhà chồng tổ tiên mới nhận và đi làm dâu mới không bị ốm đau.

Qua từng thời kỳ, trang phục dân tộc H'mông đã có rất nhiều biến đổi nhưng người dân nơi đây chủ yếu vẫn dùng vải lanh để dệt quần áo

LỊCH SỬ HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN

Nghề đã có từ hàng trăm năm trước, là nghề truyền thống của người Mông, truyền qua nhiều thế hệ. Đến năm 2001, Hợp tác xã dệt lanh Lùng Tám ra đời, không chỉ là nơi bảo tồn, phát triển nét văn hóa độc đáo, giúp cải thiện thu nhập cho người dân bản địa mà còn trở thành địa điểm được nhiều khách Tây tìm đến khi du lịch Hà Giang (nay là Tuyên Quang).

Ban đầu hợp tác xã chỉ có 10 người sau phát triển đến hơn 100 nhân khẩu, sản xuất đa dạng sản phẩm như vải may mặc, quần áo, túi xách tay, khăn, gối, ví các loại… được dệt, thêu từ chất liệu cây lanh địa phương với những nét hoa văn truyền thống.

QUY TRÌNH LÀM NÊN NHỮNG THƯỚC VẢI LANH LÙNG TÁM

Nguyên liệu chính để dệt vải ở Lùng Tám là sợi lanh. Hầu hết những người phụ nữ Mông đến tuổi trưởng thành đều có những mảnh nương riêng để trồng lanh. Cây lanh sau khi thu hoạch được lựa chọn kỹ, đem đi ngâm và tuốt ra thành từng sợi nhỏ. Tiếp theo, sợi lanh sẽ được cuộn lại vào các khung quay. Để sợi lanh mềm, phụ nữ Mông thường đem đi luộc hoặc hấp. Người dân Lùng Tám tạo màu cho sợi lanh bằng màu nhuộm có nguồn gốc từ tự nhiên như lá cây rừng, các loại gỗ và đảm bảo không dùng hóa chất công nghiệp.

Nguyên liệu chính để làm nên những tấm thổ cẩm là từ những sợi lanh

Sợi lanh sau khi bóc tách được giã cho mềm, rồi nối lại với nhau để có sợi dài. Người Mông còn sáng tạo ra dụng cụ se sợi phối hợp giữa chân và tay để cùng lúc se 4 sợi lanh

Các sợi vải dệt xong được đặt giữa một phiến đá và một trụ gỗ. Người thợ đứng lên trên phiến đá lăn qua lăn lại cho đến khi toàn bộ bề mặt sợi lanh được cán phẳng, mềm và mịn mới mang đi ngâm với tro bếp củi một tuần cho trắng rồi phơi khô

Người Mông dệt vải bằng khung cửi. Sau khi dệt xong, hình thành nên tấm vải, họ đem đi giặt nhiều lần cho thật trắng. Tiếp đó trải lên khúc gỗ tròn, dùng phiến đá có chà sáp ong lăn qua lăn lại cho đến khi tấm vải mềm và sợi vải bóng hơn.

Người Mông vẫn dệt vải thủ công bằng khung cửi. Công đoạn dệt vải thường do các nghệ nhân lớn tuổi có nhiều kinh nghiệm đảm nhận để có thể xử lý các sợi đứt, xấu

Người thợ đứng lên trên phiến đá lăn để bề mặt vải được cán phẳng, mềm mịn

Tiếp sau là công đoạn nhuộm vải, nhuộm màu là công việc vất vả và mất nhiều thời gian, đòi hỏi phải có tính kiên nhẫn cao. Muốn có màu chàm như ý, vải lanh phải được nhuộm nhiều lần trong nhiều ngày. Vải được đem đi ngâm trong dung dịch chàm khoảng 1 tiếng rồi mang ra phơi, khi ráo nước lại ngâm vào dung dịch tiếp, quá trình lặp đi lặp lại 5 - 6 lần. Sau đó, vải được đem đi nhuộm, quá trình nhuộm phụ thuộc vào điều kiện thời tiết, gặp hôm trời nắng chỉ khoảng 3 - 4 ngày đã khô còn nếu trời mưa có thể kéo dài vài tháng. Chính vì công đoạn nhuộm vải kĩ mà màu chàm trên vải của người Mông luôn có cảm giác tươi mới và bền lâu.

Không chỉ giỏi dệt vải, người Mông ở Lùng Tám còn có kỹ thuật nhuộm chàm mà khó có nơi nào sánh được

Một trong những nét đặc biệt của vải lanh Lùng Tám đó chính là việc tạo hoa văn. Họa tiết đều thực hiện bằng kỹ thuật thêu tay, đắp vải màu, vẽ hoa văn sáp ong. Người Mông sáng tạo ra việc dùng sáp ong để vẽ trên vải trắng theo những khối hình thoi hoặc hình vuông, đối xứng nhau giúp cho hoa văn trên tấm vải được bền hơn. Đây là công đoạn khó, đòi hỏi sự tỉ, khéo léo và sáng tạo từ người thợ.

Để làm nên những hoa văn rất riêng trên vải, người Mông dùng bộ bút vẽ (được chế tạo một cách thủ công) chấm vào sáp ong nấu chảy và kẻ lên vải, ban đầu là đường thẳng, rồi đến hình tam giác, trôn ốc, hình đồng tiền, chữ thập, chân chim… Đây là những họa tiết biểu hiện cho thế giới vũ trụ của người Mông

Làng dệt thổ cẩm Lùng Tám sản xuất với nhiều sản phẩm đa dạng như: Quần áo, ví, khăn, chăn, khăn trải bàn, túi thổ cẩm, tấm trang trí, vỏ gối…Những năm gần đây, nhờ sự quan tâm của chính quyền địa phương, sự nỗ lực của đồng bào, vải lanh Lùng Tám đã có thương hiệu, chỗ đứng trên thị trường, vinh dự được giới thiệu, trưng bày tại Đại hội đồng Liên minh Nghị viện thế giới lần thứ 132 (IPU-132) tổ chức tại nước ta vào năm 2015. Hiện nay, sản phẩm thổ cẩm lanh Lùng Tám đã theo chân du khách đến khắp mọi miền đất nước và đã được xuất khẩu tới hơn 20 quốc gia, không chỉ đem lại thu nhập mà còn góp phần lưu giữ những giá trị văn hóa truyền thống của người Mông. Vải lanh vốn được biết đến là một chất liệu bền, có lợi cho sức khỏe, tạo được sự thông thoáng khi mặc, nên đây cũng được xem như là cơ hội để sản phẩm của làng Lùng Tám vươn xa hơn trong tương lai.

Sản phẩm do người dân trong làng làm nên

 

Tấm vải lanh không chỉ là vật chất, mà còn là bức tranh đời sống rất mộc mạc, nhưng đầy màu sắc độc đáo của người Mông nơi đây. Có thể khẳng định rằng, đối với đồng bào Mông ở nước ta nói chung và Tuyên Quang nói riêng, nghề trồng lanh và dệt vải mang ý nghĩa quan trọng trong đời sống và là minh chứng sinh động thể hiện sự tiếp nối văn hóa truyền thống, nhân sinh quan của người Mông qua sợi lanh trong dòng chảy hiện đại.

-------------------------------------------------------------------

TỔ CHỨC KỶ LỤC VIỆT NAM (VIETKINGS)